Articles and finds / Artikelen en vondsten

Various Articles and finds, previous published articles are stored here.

*2006  A preliminary analysis of Mesolithic material from a site near Kanne (Belgium).

* 2010 Comparison of Mesolithic locations in the Aachen region and the Maas-Jeker region

* 2013  Brain growth in early hominids, a theory

Brain growth in early hominids; a simple theory  L. Jimmy Groen

24 november 2013

In this theory, three major events in hominid evolution are responsible for brain growth.
At first, the arboreal primates had to develop an overall interaction system with the environment , as they had to coordinate all the time during their life in the trees. It was very important to estimate distance to a branch, branch thickness, but also if e.g. a branch could be dead and dried out so it would easily break, such an animal should be able to estimate its weight at smaller branches , etc. These interactions between the environment were not only necessary for the movement in the trees, but also for the foraging, as it was important to calculate e.g. if the fruit was edible, where the best insects could be found , etc.
Together with this growth of the brain, there was a reinforcement of the visiual capacities, necessary to carry out the coordination, and, by a lack of predators, a reduction of the sense of smell.
Animals, living at the plains still were highly depending on their sense of smell , to deal with possible predators in time.
Than, the early hominids left the trees and populated the plains again, together with a bipedal lifestyle, winch also asked a typical coordination from the brains. The lack of sense of smell now is a disadvantage and had to be replaced by a defense mechanism both by the bipedal locomotion ( a better sight) and more complex behavior in the group, to warn each other and to deal with possible aggressors. This was a second cause of brain growth.
The third cause of the growth of the brain was the dispersal into new areaś itself. Entering new areas makes a species uncertain, and it became more dependent on basic skills, insight and the ability of solving more complex issues like the search for new materials for tools, new ( unknown)  food types, so it had  a more complex way of responding to its environmental ( and climatological)  change.
In this theory, I strongly abject the idea that meat- eating ( more proteins)  in itself was causing a larger brain. If so, how clever carnivorous animals would be nowadays.
So a coincidence of changing environmental patterns caused, over a very long period, a larger brain, which was able to carry out more complex tasks, to have a better response to the environment. In this brain-growth, we must not forget the very important role of learning within a cultural setting, so it was in my opinion not only a much larger brain that made early hominids more successful in new environments. 

A preliminary analysis of Mesolithic material from a site near Kanne (Belgium). 2006, LJG
The whole range of microlith- types  is present on the site and we can divide them in the following
(sub-) groups:
1) non- microlith ( Late –Mesolithic/ Early LBK)
Retouched blades                  12 [of which 1 with two sided retouche]
Unretouched blades                5
Backed knives                      13 [ of which 1 Wommersom quartzite]
Retouched flakes                  18
Drills                                      5
Retouched cores                     2
Cores with cortex                    1
Retouched platform cores      13
Unretouched platform cores   14 ( of which 1 so called “Maaskeitje”]
Small hammerstone                  4
Waste material                       12
Broken bladelet                       1
Total sub group                   110

2)  microliths [possible Mesolithic]
Retouched blades                           25 [of which 14 of non – local flint]
Unretouched blades                        15 [of which 3 of non – local flint]
Backed knives                                  5 [ of which 1 “Maaskeitje”]
Retouched flakes                             30 [ of which 7 of non local flint ]
Micro- drills                                      7
Retouched core                                 2
Core with cortex                               6
Retouched platform cores                 8
Unretouched platform cores              6
Small hammerstone                           2
Waste                                             35 + 8 micro-burins
Projectile points                                3 transverse
Total sub- group                              152
This is not the whole collected group of Mesolithic artefacts.
First conclusions concerning this material:
The material might have been 'contaminated' with artifacts from the Linear Pottery culture (LBK), given the  location of an early Neolithic settlement  nearby (location name = Maastricht - Cannerberg ).
On a total of 262 ' most certainly  Mesolithic artifacts', only 3 microliths could have been identified as transverse points.The main bulk of lithics is formed by blades, flakes and backed knives. The purpose of the site would have been  a temporary settlement, and not a hunting based camp. The platform - prepared  cores are giving some  indications about the tool producing  activities, the many artefacts made from imported, non-local ( Rijckholt or Hesbaye type- Lanaye flint) subscribes the nomadic way of life. The surface of the find-spot  is estimated ca. 20 x 30 m, this would possibly correspond with the original dimensions of the camp (?).. While the surface finds originate from a (heavily) eroded and plowed location, it's not possible to say anything about the spread artifacts, so no spatial view can be given at this location.
Further investigation  is necessary to draw more conclusions. Comparison with Maas- orientated Mesolithic settlements could give more informatio.

2010 Comparison of Mesolithic locations in the German Aachen region and the Belgian Maas /Meuse- Jeker/ Geer  region 
LJG 2010

In their article “Mesolithische kampementen rondom de kom van Aken” ( Archeologie in Limburg 14, 1982), Franzen and Franzen explain already the reason why we find  lots of Mesolithic settlements together on a small area. Their explanation is, these were west- orientated winter camps, based on the factor the climate in this area is  (at least in the present) better than the surrounding area. They claim, regarding the artifacts  it would be one group ( i.c.  Tevener Gruppe, between Maas, Rhine and Ardennes.
I would suggest, like in the Maas- Jeker region, these high density settlements, could also be caused by  other things like:
1) “Polluted locations”; during the settlement lot of garbage and dirt fills the camp, so they move to another appropriate location not far from the original campsite
2) Within a longer period of absence a campsite would be overgrown by trees and shrub, and it’s easier to choose a new place (not very likely)
3) The settlements don’t reflect the truth of the same activities. Large scale activities like tanning could provide archaeological remains that give the impression of  a base -camp settlement.

Nevertheless, there‘s also a similitude in both locations. There appears nowadays some better micro-climate compared to the surrounding area, though the Aachen region in present times becomes a lot of rainfall. Mesolithic times were also very wet (Atlantikum) so the Mesolithic situation might not have been better.
The micro-climate at the south-side of Maastricht is without any doubt better than the surrounding area: here we find even plants and insects from the Mediterranean in their most northern hemisphere!
Both locations contained streaming water, (Maas, Jeker, Wildbach). Another attractive reason to choose the Aachen region are the hot water wells, the wells at Seffent  and the flint that could have been collected at the steep slopes at Orsbach,  and  in the German Schneeberg- area ( Schlangenweg, Wachtelkopf).
Another possible  reason,  also mentioned by Franzen and Franzen in their article, is the fact that in the deeper valley of Aachen , there were lots of small lakes, swamps, which attracted many animals, so it was a good hunting place next door.

A palaeolithic surface scatter, made of eluvial flint from the Pleistocene Maas river: brief surface prospection at Teverener Heide (D)
Official reports about Palaeolithic tools found in  the Netherlands have a relative 'young' date, like mentionned at 'museumkennis" where is spoken of palaeolithic artefacts from 120.000 and 35.000 BP ( 1) and from the Belvedere -pit near Maastricht where is spoken of palaeolithic finds from about 250.000 BP ( Roebroeks, Stapert, NOaA, 1996 )Other Palaeolithic finds are reported from the higher sand-areas in the central area of The Netherlands, ( Stuwwal, Utrechtse- Heuvelrug;Rhenen -industry; Van Balen, Busschers & Cohen 2006, 2007)(2)
In the Netherlands, many (lower) and early Middle  Palaeolithic tools are reported by amateur -archaeologists, both from the north of the country ( mainly Drenthe and Friesland, see e.g.  APANsite) as well as from the southern part. It is Jan Willem van der Drift,from the southern part of the Netherlands, who claims to have found the oldest artefacts found in The Netherlands (3). Those tools were found in the gravels from the Kosberg -terrace  build up by the early Maas river during the Late Pliocene period till  the Pre- Tiglien, so in the  fluvial deposits from the late Pliocene period, 2, 3 million years ago- 2,0 million years ago (4) and were found in the Gulpen area.  Surface finds , especially of that age, are always out of context, but we can still distinguish several features, both in relation with the original layers they came from, and the charachteristics of the artefacts, like used technics, technological systems,  use wear, etc.  For example: mesolithic surface  finds can easily be placed in the Mesolithic because of the used technology i.c. microliiths or any micro-debitage; lots of mesolithic sites are in this way only known from surface finds.(5).
In case of Palaeolithic artefacts, the context still remains very important ,even when found at the surface.  Because, prehistoric people could have used raw materials from underlaying layers that were ( temporarely) exposed, so we could easily get a misinterpretation by claiming the artefacts have the same patina/ taphonomic wear as the original gravel/ bedrock, so they must have the same age. This does not mean in this case Jan Willem van der Drift is  wrong, but we should be very careful with interpretations, based on surface finds alone. In Spain, France and other countries, finds from the bedrock gravels are taken very seriously, at least more seriously than in the Netherlands, and even can lead to impressive reports (6) [in The Netherlands, see for example  note (2)]. From older periods like the early Middle Palaeolithic or the Lower Palaeolithic we are depending completely   on surface finds in our region, like in most parts witouth shelters, caves or abris . It's assumed Northern Europe would have had an earlier occupation than the estimated 200.000 – 300.000 BP we count offcially (Hooper 2005) so there's hope for the amateur -archaeologist whoi claims to find much older stone tools, than official admitted.
In this case of finds I did at Teverener Heide (Germany) , besides of patinas/ taphanomic wear we especially  look at the technological characteristics ,the limits of the raw material, the origins of the lithics and a possible geological context, as this particular flint nodules form a rather different part in the gravel assemblage of terrace gravels of the river Maas.
The geological context
At a large heathfield , not far from the Dutch border we find a large heatfield in combination with sanddunes, called the "Teverenerheide"( west of the community of Brunssum, NL) .  Here we find the first sandy ( sand-loess) layers adjacent to the loess- belt. These sands are of the same origin like  those we find more to the north and have a Weichselian date.   At the Terverener Heide  these sands were blown to the east from an empty Maas -bassin in the west.  Such patterns were also distinghuised by the later Maas terraces, As we can see the west Maas terraces in the Kempen (B) are composed of sands, the eastern part in Limburg (NL)  of loess, blown from the empty Maas basins. On a pliocene bedrock, of about 5 million years ago we find at Teverener Heide gravel deposits of the river Maas dating back about 3-2 million years ago (Pliocene deposits) (7). At several places the late glacial sandy deposits are eroded. In this particular places, older layers are exposed, with a pre- Saalian date: sometimes we can find here an  eluvial type flint, ever cut by the Maas river.   Today this flint is exposedat some limited places in the  late glacial  inland-dune landscape in incisions and depressions  and on  heavily eroded surfaces . The surface exposed in this way, is much older than the late -glacial inland dune landscape, usualy we can find them at the lowest places in the landscape of the "Teverener Heide".

mage above: at this particular place at the Teverener Heide , the exposed surface is eroded, so we walk nearly in the Pleistocene gravelbed. As a matter of fact we are not looking at a dune at all: the top of the dune is almost blown away and the remains are part of a former Maas river bank.   No acces to this area  is  permitted, and it's strictly controlled by the German police.
Image below: generalised, simplified  geological setting of the finds, related to  the Maas gravels  ( pebbles. rolled eluvial  flint) Tools were manufactured from flint from the gravels.

Image above: cross-section in a sanddune near the find spot: the pleniglacial sand deposits are eroded, so the Pleistocene gravels lay close to the surface. We distinguish the bleeched dunesand and a  disturbed gravelbed under a reddish stagnated surface, that would have been exposed to galcial conditions. The tools found here probably originate from a horizont, not visible in the image
Features of the surface finds at 'Teverener Heide' (D)
Possible tools found in this geological setting were found in small concentrations, limited to a surface of about 30 x 50 m., and  is possible a limited area.The find location looks like  a hughe sanddune, but in fact it's an older elevation in the landscape, shown by the old Maas terrace gravels, visible in a nearby profile I photographed, at the top ( so it is not a sanddune at all ).
The scattered surface finds show at first sight great simillaruity with the other eluvial flint nodules. Main characteristics observed  on the possible tools are the percussion wave patterns, caused by hard percussion and more likely by the use of a bipolair technique.This is not only visible by the thick percussion wave patterns, but also by the scars on the possible cores. In this case, it is remarkable, the strikes have been given into the stone, in stead of faced away from the stone. This looks like an Acheulian technic, with  (some) Clactonian influences (8)
A number of features show the homogeneity of the find group:
  1. Thick percussion waves, showing a hard, direct percussion
  2. Leaving scars on the flakes
  3. Percussion waves in several distinctive directions, overlayed  by the  same patina
  4. Only old patinas, no modern patinas, patinas of same date and same type;  but handtools show different patina patterns, 
  5. Secundary retouch, sometimes unifacial, but more bifacial 
  6. Logical tool forms i.c. choppers, chopping tools. simple scraping tools in a  tradition of making simple flakes struck off unmodified cores ( lower Palaeolithic)
  7. Found in a  limited area
 The assumption for a possible lower Palaeolithic date is given by the fact , no Levallois -production was detected, and flake production took place in a bipolar technique (9), leaving flake scars, thick percussion waves, oval deflected flakes.  The production of handtools took place in a very limited debitage technique, such as sharpening some edges or a single edge, with a ( hard) secundary retouche. Shapes of the tools were mainly performed  in the following 3 categories:
  • pointed tools
  • choppers
  • scrapers
Different patina patterns, different assemblages?
Patinas  on the handtools show a different patina on the adapted edges than the original surface of the rockflint. The original patina of the raw material ( often brownish) has been damaged and removed by the striking , to perform sharp edges, the latter mostly in a grey(ish)  color.
Another part of the assemblage, ( containing flakes) is showing an over-all patina, even when flakes were removed. This could be depending on the stratigraphical  layer in the original context.  My impression tells me, the flint nodules come from an originally   rather deep stratigraphical position. This does not automatically mean artefacts are so old. Flint nodules from the eluvium flint type could have exposed in 'gully's '  during stadial – interstadial periods.
Lower -Middle  Palaeolithic
 Tool pruduction mainly consist of  modifying flint nodules into handtools,  produce fflakes and backed knives ( lame a dos naturel) by use of a bipolar technique, breaking pebbles, and using pebbel tools.  No Levallois technic based lithics whatsoever was discovered, nor real blade technology.  Levallois technology in our region was introduced ca. 350.000 years ago.
So the possible date for this artefact group ( or more) is based only on the technological  aspects of the assemblage, in combination with finds of pebble tools..  I realise this is a weak statement. Artefacts could have a Holsteinian date (10) , ( about 400.000 BP),  but further examination and study is necessary.

Link to more photographs from this site Photobucket Brunssummerheide
(1) museumkennis  website ref.
(2) Busscher, Van Balen & Cohen  De ouderdom van de stuwwal en de artefacten bij Leusderheide,  Grondboor & Hamer 2/ 2007; artefacts found here were estimated to date back to 180.000 BP
(3) De oudste archeologische vondsten  van Nederland , in: APAN/ Extern 14/2010, pp 52-70
(4) We find a brief description of the Maas  terraces in South Limburg  in: Delfstoffen in Limburg, Grondboor & Hamer, NVG 1989 no 5-6,pp 101-131, by W.M. Felder, nov. 1989
(5)  See for example an index about mesolithic ( surface) finds : Mesolithic communities in the west by Killian Driscoll October 2006  M.Litt. Thesis  Department of Archaeology  National University of Ireland, Galway
(6)  See for example :
[Africa]R. de. Bayle des Hermens    Bulletin de la Société préhistorique francaise Note préliminaire     Année   1966    Vol.   63    Nr.   E&T 3   pp. 651-666 Mission de recherches préhistoriques en République Centrafricaine.
[ Egypt}  Palaeolithic  Predynastic Faiyum W. Cairo and West Delta
[UK] Devon Somerset, he Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project
(7) see Maasafzettingen pdf  Rvde,  2007, D. Edelman; where Waubach 1-3 is mentioned,[ gebroken vuursteen heeft ,mogelijk een zeer nabije herkomst (Krijt) ]
 (8) Butler, C, Prehistoric Flintwork, Tempus : Strood, 2005
R. H. Chandler No. 9. On The Clactonian Industry Of Swanscombe
(9) Bipolar technique as described by Jan Willem van der Drift, Bipolar techniques in the Old Palaeolithic  PDF [ especially page 6, experimental pebble slicing, which provides 'lame a dos naturel"like I found at the location]
(10) Holstein, see definition at :, Natuurinformatie Holsteinien, Midden Pleistoceen
( 0,386- 0,418 ma)

References/ internet
 Comparative images on the internet:  Online Galleries,  Three Pre-Historic, Lower Palaeolithic Flint Stone Tools (200 to 100 France) ( 200.000 – 100.000 BP)
Hooper New Scientist 12- 2005: Did humans colonise north Europe earlier than thought? article
 NICK ASHTON, JOHN MCNABB, BRIAN IRVING, SIMON LEWIS & SIMON PARFITT* Contemporaneity of Clactonian and Acheulian flint industries at Barnham, Suffolk PDF
 Finds from Southampton  (University of Southampton)
M.D. Leakey, Olduvai Gorge, Vol. 3 Cambridge, University Press1971
Paläolithische Artefakte auf der Schwabische Alp
Brunssum aardkundig PDF
NITG beschrijving lithostratigrafische eenheid kiezelooliet , Westhoff, 2003
RVDE overzicht formaties Maasterassen
Netherlands Journal of Geosciences / Geologie en Mijnbouw 81 (2): 201-209 (2002)W. Boenigk Geologisches Institut, Abt. Quartärgeologie, Universität zu Köln, Zülpicher Strasse 49a,50674 Koeln, Germany; 2002 The Pleistocene drainage pattern in the Lower Rhine Basin -PDF
Neanderthalers in midden Nederland- website
Further investigations are impossible as the location seems to be not accessible for public, which at first I did not know; German officials will use their power, and are not friendly, nice people, so we are all warned..
Retouche, 2011   last  update:  august 2,  2011, august 9

Vaals Zieversbeek: flint tools made from local eluvial silex

In some cretaceous horizons in South- Limburg we usually find  a good quality flint, such as the Neolithic people made their mineshafts for at Rijckholt.
In the eastern part of South Limburg the silex from higher in altitude  exposed  lhorizons  can be found on the surface of the Schneeberg –area in Germany. This black-white spotted silex has been  used in prehistoric times for the production of prehistoric tools.
However, we can find another type of flint, coming from eroded chalk layers where in the Palaeolithic period this silex became fragmentised and weathered. Such minor quality flint has been used for tool making purposes in the Middle Palaeolithic period.
J.P. de Warrimont mentioned the same type of eluvial flint in his PDF - file “tussen Spy en Neanderthal” (see the document mentioned on Archeoforum ).
At the Zieversbeek near the Dutch village of Vaals near the German border several flint artefacts made of this type of material have been noticed.
The artefacts look like normal ordinary pieces of eluvial flint, but one side or more sides are retouched and sharpened tools; the Neanderthals transformed them into  backed knifes, scrapers, and blade- like tools.
At the Zieversbeek, near Vaalserbroek,  these tools were noticed at the surface horizons next to  the steep riverbank, on a heavily eroded slope.
We don’t only find these tools in the region of Vaals, but we find similar tools made of terrace flint in the western part of South Limburg., near the Maas river. Whether these are equivalent tools I don’t know, because surface findings are very difficult to relate. There’s one big analogy between these tools: appropriate stones were picked up and sharpened to be used as a tool. Isn’t it simple? Maybe these ‘ad hoc ‘– made tools only were used once and then thrown away…(?)
Slate artefacts, general overview

The use of slate for tool production is a common fact, as reported by Hallgren ( Upsala, Sweden, 2008. 2009) where slate tools are well known from early Neolithic cultures, even called “Slate –culture”(Hallgren 2008). The raw material used for these tools originated from red and green slate (Søborg, 1986) wide spread found in the northern regions of Skandinavia.
Hallgren mentions lots of slate knifes found in Sweden, probably connected to the Funnel Beaker Culture.
There’s also the use of slate for their tools by the ancient Maya’s around 650 BC ( Healy et al. 1995).
Emerson mentions slate artefacts used by Neolithic people (5700 – 3700  BC ) (Emerson, 2009).
For the Middle Palaeolithic there are lots of examples for the use of slate for tools.
They’re reported from Mousterian sites in  Molodova , Russia from a period between 45000 BP and  35500 BP ( … In the same level, sandstone, slate and limestone pebbles were used as grinders and hammerstones….”) (Patricia Phillips, Prehistory of Europe, 1985) as well as from Spain (Vaquero et al. 2004). Slate used as raw material in the Magdalenian is also reported from Czech Republic (Neruda, 2007).

Some possible slate artefacts from the Dutch - Belgian region.

When collecting artefacts, I ‘v e always been interested in the  natural stones, ( gravel, big stones etc.). In the region south of Maastricht we can find slate, used as a tool and most likely dating back to the Middle Palaeolithic period.
The latter conclusion is based upon the other finds – like Levallois flakes /points and the exposed slate artefact at the museum of  ‘prehistosite’ Ramioul  nearby the town of  Liege (B).
(    prehsitosite de Ramioul, website)
The exposed artefact is similar to the surface finds  in the region of the Jeker (B).
Other slate tools in my collection are: a hammerstone, two points and several scrapers (sometimes in triangular forms ), and one possible knife.

Promenade Visé   Caster (version Francais)

Promenade archéologique sur la domaine de CASTER (Visé Lanaye,en Belgique)

Une courte promenade donne une impression de la richesse de la préhistoire de Caestert.

Début: La maison de puissance( électricité) à Petit Lanaye (Communauté de Visé,) sur la rue Collinet.
(1) Nous passons devant la porte lentement sur un large chemin, qui est exploité à des fins d'exploitation 

de calcaire. Dans le premier virage nous nous tournons juste à la droit, un aperçu de la «vallée perdue», 
un résultat d'exploitation du calcaire dans l'exploitation minière de surface, où 30 mètres de hauts murs 
sont creusés, créant un véritable (impasse) divisé. Dans cette vallée, nous voyons quelque chose de la 
60-80 .millions d' ans formé de silex bancaire, un matérial dur que les gens dans l'âge de pierre ont utilisé 
pour fabriquer des outils.
(2) Si nous retournons au virage et puis continuer, (avec des nids d'une colonie de hérons dans les cimes 

des arbres a notre gauche), nous arrivons sur le plateau, où nous avons une vue sur un grand terrain, où l'âge 
de pierre était une foule . Bien sûr,pendant les l'âges de pierre le paysage était très différent. Ces grands 
domaines sont des outils trouvés à partir du Néolithique (culture de Michelsberg, il y a environ 5000 ans),
 le Mésolithique (micro-débitage, outils très petites entreprises) et les outils de la fin du paléolithique 
(Magdalénien, autour de 13.000 ans, avec des gros noyaux ) et le Paléolithique moyen (environ 40 000 
-100000 années, il ya Néandertaliens). Dans ce domaine nous devons imaginer que jusqu'à la fin du 
paléolithique (il ya 11.000 ans) ici sur le plateau de couches d'eau, afin que les gens n'étaient pas dependant 
de l'eau d e la Meuse et du Geer ( descendre jusq'a la fleuve ou ruisseau). Dans ce domaine ont eu lieu dans 
 la technique de production à grande échelle de grandes outils par technique Levalloisien, des centaines 
microlithes, lames ( racloirs) en particulier les petites, nous montrent que dans le Mésolithique tardif, les gens 
ici ont eu un camp, avec un zone d'activiés. Un site similaire comme cela sur la Meuse, on trouve en direction 
est, proche des mines de silex de Rijckholt, aux Pays-Bas. Incidemment, également de petits morceaux de 
silex trouvés des restes de haches polies, silex produite à Ryckholt. Près du château de Neercanne aussi des 
microlithes ont été trouvés, mais cela peut être une phase antérieure du Mésolithique.
(3) Nous suivons le chemin et regardons un moment les rochers énormes qui sont à gauche de la trajectoire 

et la pile énorme rocher dans les buissons le long du terrain. Ces pierres de champ ont joués un rôle important 
dans la préhistoire, tels que la sécurisation des peaux tente. Plusieurs gros rochers sur le terrain et les points 
ont été mis à jour comme un point-marteau. Et peut-être qui fait sens, ils appartiennent à des découvertes 
du Paléolithique moyen, et sont utilisés pour le fractionnement des os des grands animaux. Les grande pierres 
que nous voyons ici sont venus avec la glace de la rivière Maas, pendant une période très froide ( glacial). 
Le fait qu'ils sont sur le dessus du plateau, ce qui signifie qu'ils sont dans une phase froide de l'atterrissage, 
congelé dans la glace ... Nous savons aussi que cela est arrivé il ya longtemps, presque il ya 800.000 – 
700.000 ans, parce que c'était la période où cette terrasse du fleuve c'est formé par la Meuse...
(4) Le virage à droite est arrivé, nous nous sommes sur un des très vieux routiers montent, que l'ancienne 

route qui reliait Maastricht à Liège, et sur les cartes du champ est encore de voir comment il l'habitude 
d'aller a traversé vers le sud. Nous pouvons également observer que, maintenant nous allons (nord) la route 
de Maastricht à piedvers l'oppidum celtique qui ici, dans l'Age du Fer- Période romaine (env. 60 BC -.. 
200 après JC) a été construit. Nous passons le mur en terre énormes sur la gauche ici et nous allons 
simplement aller pour voir comment la fortification a été faite.
(5) Sur le rempart nous nous imaginons que la différence de hauteur a été utilisé pour renforcer la topographie 

existante, de sorte que le travail énorme reste aurait été moins grave que nous pourrions le penser. Il est 
encore un énorme travail défensif, avec un fossé réel sur l'extérieur (il est légèrement aplatie). L'archéologue 
belge, Monsieur Roossens, a mené des recherches entre 1973 et 1975 et plus tard une étude de recherche 
menée par RAAP d'Amsterdam (NL). Le mur extérieur défensive est mappé. Pourtant, il ya un soupçon que
 l'ensemble Oppidum celte, tout comme dans Závista (Bohême) d'une existence énorme complexe, étalée 
sur plusieurs collines et il a pu s'étendre sur une superficie beaucoup plus grande. La question est: pourquoi 
avez-vous expliquer un tel rivage élevé. Ce qui devait être protégé? Parce que : qu'est-ce qu' on a découvert 
sur le plateau jusqu'ici? Pas beaucoup. Un certain nombre de tessons possibles d' âge du fer ont été découverts 
par Roossens. Il est également possible que le renfort est construit dans l'âge du fer tardif, juste avant le temps les 
Romains ont  conquis près de 53 av. Jésus Christ. Et brûlés, après la défaite par les Romains, énormes 
subis par Ambiorix,  une légion de soldats (environ 6300 hommes) sont tués...
(6) Quand nous reviendrons le chemin pour tourner à droit le chemin, nous voyons une clôture en bois. 

Cette clôture n'est pas installé liée aux dolines nombreuses dans la région (galeries s'effondrer, ce qui peut 
encore être instable), mais parce que nous sommes maintenant au-dessus des gorges de la promenade « 
Vallé perdue » et c'est dangereux de tomber quand on courait dans le bois ici.
(7) Presque à la fin de la forêt, nous prenons un chemin forestier de petite à gauche peu. Ici nous trouvons 

un peu plus loin sur la gauche un petit reste d'un petit mur de terre en forme d'anneau et à environ 50 mètres 
de long, environ 4 -5 mètres de large et 80 cm de haut. Probablement que c'est une piste qui est une partie de 
l'intérieure de l'oppidum, mais ce n'est pas certain.
(8) Retour sur la piste, nous voyons la ferme du château de Caestert . Juste derrière cette court se trouvait 

le passé le fameux Château de Caestert, construit pendant la première moitié du 14ème siècle et détruit dans des circonstances mystérieuses en 1972. Vestiges du château on peut trouver dans les bois et les parties inférieures de la façade sont encore debout et sont situés dans la forêt. Quand on vais regarder, c'est un peu la pagaille.
(9) Au croisement du ferme du château Caestert, nous tournons à gauche. Nous descendons un chemin, où nous avons accès à l'adoption oppidum vieux: gauche et droite sont encore des vestiges de la défensive vieux, après un certain temps nous arrivons à croisement, du silexweg ( Rue de silex) et nous tournons encore 
àgauche. De là, nous avons un beau panorama sur Kanne, un village où de nombreux tessons de l'époque romaine ont été trouvés.

(10) Le Silexweg (Rue de silex) ne s'appelle pas ainsi. Si vous regardez attentivement, vous voyez partout des pi
êèces de silex. C ést une exploitation recente ( peut-être aussi des temps anciens) et c 'est surtout utilisé comme pavé des chemins. Nous le trouvons partout ici !
(11) Nous profitons de la vue sur le ruisseau de Geer et Kanne. Nous trouvons que derrière Kanne, Le Château Neercanne est situé sur un Cap, et c'est là que j'ai trouvé quelques lames du mésolithique. Les fondations (sous-sol) du Chateau de Neercanne sont de la période romaine . Derrière ce château, il y a environ 7000 ans, un grande ferme du culture Rubanée était construit par les premiers agriculteurs de cette région, c ; est sur le Cannerberg. Le Canal Albert a été creusé jusqu'à cette zone, en fait une région ensemble. De l'autre côté, il y a le fort Eben -Emael de la Guerre mondiale II mais j'ai fais des découvertes de fer et de la fabrication de la production de verre. Peut-être c'était une partie de l'oppidum, mais cela n'est pas certain en raison du manque de matériel guide, telles que des tessons celtiques, des pièces de monnaie ou d'autres activités datables.
(12) Nous marchons lentement à travers un domaine où nous pouvons voir l'érosion a fait. Les couches de loess sur le dessus de leurs champs se trouvent ici et de faire des membres répartis sur le terrain. Loess dans les couches supérieures du terrain, nous pouvons trouver des choses à partir du Moyen Age et plus tard. Il convient de noter que les conclusions de cette région datent de l'Age de pierre, ou même de la fin du Moyen Age, donc un grand trou dans le temps ! La période qui s'étend entre eux, nous pouvons probablement rétrouvée dans des couches plus profondes, ou, dans certains endroits où cette couche est de nouveau à la surface.
(13) Le chemin où nous marchons jusqu'à la gauche a été construit pour le travail pendant la construction du Canal Albert. A la fin de ce chemin, la boucle, située à plusieurs centaines de mètres plus loin droite dans la forêt sur une large zone, de gros morceaux de silex. Ici le silex est exploité à ciel ouvert pendant le Néolithique.
(14) Nous nous tournons à gauche au bout, un petit sentier passé sur le terrain énorme. La colline artificielle sur la droite est partie de la construction du Canal Albert. Les pentes du champ suivant dans les bois sur la droite .ont également donné des artefacts. Il ya une érosion des sols modérée s'est produite, probablement de l'âge du fer. Dans la forêt il ya un ravine, qui est située du nord au sud, si opposée à la direction du drainage.... et c'est remarquable... Parce que ces ravins d' une intersection de matériel érodé sur la pente sera possible jusqu'à bien après l'âge de pierre ont été utilisés comme entrée du plateau. Il est peu probable que ce domaine de la culture du 20ème siècle est déjà chargé. Les nombreuses couches de gravier sur le plateau ici a été une «santé», une lande calcaire, où la plupart des moutons pourrait garder. C'est seulement après 1950, nous voyons que les zones arides comme l'agriculture, de l'utilisation des terrains rocailleux peut prendre, même par l'utilisation de fumier.
(15) Nous marchons une fois autour du champ où tant de gens vivent dans l'Age de pierre, comme en témoignent les milliers d'artéfacts ont été trouvés dans ce domaine, souvent aussi entre les graviers., Ce qui pourrait indiquer un âge très avancé (jusqu'à 400.000 ans ). Nous pouvons imaginer pourquoi cet endroit était tellement désirée par les personnes en âge de pierre: il y avait assez de matériel pour les outils (matières premières), les roches calcaires sont chauds, la fumée s'élève ainsi à un point élevé, la température sur le plateau reste en automne plus que dans la vallée (il est vrai!) chasse et pêche disponibles dans le voisinage, etc
(16) Nous avons maintenant un bref regard sur la végétation dans cette zone pendant l'Age de Pierre. Le paysage a toujours été différente. Au Paléolithique moyen Néandertaliens ont campé ici dans un pays virtuellement ouverts, ils pourraient détourner le regard et a conduit ici pour les grands mammifères (cheval, mammouth, rhinocéros laineux). Les chasseurs de rennes de la Magdelenien (il ya 13.000 ans) vivaient ici dans un paysage où les pins, de graminées et de bouleau ont grandi. Les troupeaux de rennes traversaient les gués du Geer et Berwinne à proximité Dans le Mésolithique tardif le paysage a été complètement couvertes par la forêt. Ici, sur ce domaine sera la moitié rase campagne ont été surmontées par des espèces comme le pin, le bouleau et de chêne. Au sommet de la colline de craie a grandi sur l'herbe des bords escarpés, qui est une des fleurs pourrait se développer comme nous le savons par les pays de la chaux pauvres (polygala, orchidées, centaurie, pigeon herbe, de lotus, épine chat, etc) et les zones moins escarpées grandi petite chaux résiduelle. Sur les pentes que nous allions rencontrer de nombreuses espèces, les espèces contenant une forêt mixte de chêne »comme le frêne, l'orme et le bouleau. Espèces typiques que l'on voit au jour d'hui beaucoup sont les charmes et des hêtres poussent ici alors. Dans l'âge néolithique, nous voyons pratiquement la même espèce, après l'âge du bronze, et ici surtout de l'âge du fer (après 800 av. Jésus Christ) nous voyons que les deux vallées fluviales sur les plateaux et de nombreuses forêts sont défrichées. Par mauvaise utilisation des terres de grandes parties du plateau sont appauvries, encore et encore, c'est la façon dont les pays pauvres à l'époque étaient adaptés pour le pâturage par les moutons ou les chèvres. Sans l'intervention de l'homme ces pays pauvres sont peu à peu boisées, cependant, le sol calcaire, les pauvres permanents et là nous trouvons le pays pauvre comme le type de végétation naturelle en arrière.
(17), nous descendons vers le point de départ, la maison de puissance sur la rue du Petit Collinet à Lanaye.
Arbannig 2011

Images supplémentaires diverses ( période Gallo-Romain, période préhistorique)
Le rempart de Caster n'existait pas d'un seul rempart, mais d'une système de remparts, qui se chevauchent partiellement, ( en rouge dans le dessin )

Vondst van een oude baksteen te Caestert, gemeente Visé/ Riemst (België) L.Jimmy Groen 2009

De vondst van een groen- en -rood gekleurde baksteen , niet geheel correct gebakken? - op één plaats met een schuine zijde –   ( dik 5 centimeter, breed 12 centimeter en lengte onbekend, maar mogelijk 24/25 centimeter)  aan de zuidwest- zijde  van de Gallo-Romeinse wal, was aanleiding om te pogen te achterhalen, uit welke periode deze zou stammen en ook: waarom deze daar lag.
Een Romeinse oorsprong kon direct worden uitgesloten op basis van de afmetingen: deze zijn breder en ook de kleur en materiaal sloot niet aan. Modern kon de baksteen zeker ook niet zijn, gelet op het  'pokdalige' voorkomen, de afmetingen, opvallende kleurschakeringen en het ( geringe) gewicht.

Zeebrugge, België
Enig onderzoek later kwam ik uit bij een opgraving te Zeebrugge, waar kennelijk in de 14e eeuw een baksteenindustrie was gevestigd. Bij  opgravingen in het de Achterhaven  van Zeebrugge  zijn o.a. twee Laat-Middeleeuwse baksteenovens vrijgelegd (1). De aangetroffen baksteen vertoont qua beschrijving grote overeenkomsten met de aldaar nog gevonden baksten. Door Els Patrouille wordt als  ( mogelijke) productiedatum  van de aldaar vervaardigde  bakstenen opgegeven de periode van de 14e eeuw, uiterlijk 15e eeuw. aan de hand van het voorkomen van deze bakstenen in gebouwen in Brugge( (1) par. 5.2). Steeds valt op, dat de bakstenen van bakstenen met formaat 25 x 12 x 5 niet in de gebouwen terug te vinden zijn , ze komen dus uit een fase voor de 15e eeuw. In de beschrijving valt verder nog iets op: de bakstenen uit baksteenoven  II  te Zeebrugge worden omschreven als bakstenen die groen zijn of rood, er komen  misbaksels in voor met een zoutkorst. De afmetingen zijn 25 x 12 x 5 cm en worden door meer auteurs op deze gronden  in  de 14e eeuw geplaatst ( De Wilde, Weyffels, 2000; Lehouck 2001).
De datering van dit formaat baksteen in de veertiende eeuw zou goed aansluiten bij de periode waarin de Vrede van Caestert werd getekend ( 1376 en in 1397) .Het Kasteel  Caestert  werd in 1356 door Bertrand van Liers, Heer van Eben-Emael gebouwd. Door boze Luikenaren is het kasteel in 1378 verwoest, om in 1424 weer herbouwd te worden.  Deze baksteen zou heel goed uit een vroege, 14e-15e eeuwse  eeuwse  fase van dit hernieuwd gebouwde, 'oorspronkelijke' kasteel kunnen stammen (2). In dat geval is het mogelijk, dat het kasteel van Caestert, in de 2e helft van de 14e eeuw- beginfase 15e eeuwm  ( wederop-) gebouwd werd met bakstenen uit baksteenoven II te Zeebrugge.
Een andere datering van het formaat baksteen dat is aangetroffen te Caestert, is te vinden in 'De opgraving van de Middeleeuwse kerk van Reusel" (3) waar gesproken wordt over een baksteen van rond 1400 met een afmeting van 24 x 12 x 5, eveneens het formaat van de gevonden baksteen dus. Ook  gedateeerde bakstenen met vergelijkbare afmeting, gevonden in Alkmaar zijn gedateerd in de periode 1375-1400 (4)
Formaten van bakstenen uit andere bekende bakovens, zoals die van bijvoorbeeld Ophemert-Steenovenwaard wijken steeds af (5), hoewel alleen de afmetingen niet alles zeggen over herkomst en periode. De Fédération Liégoise d'Apiculture beschrijft de bakstenen, gebruikt in gebouwen in het Luikse land als volgt: stenen met afmetingen 23 X 10 X 5 cm  zijn gefabriceerd in België tussen de 15e en 18e eeuw, ook  bakstenen met afmetingen 20 tot 24 cm x 10 –  12 cm x  4.5 – 6cm, welke regelmatig zijn gebakken; bakstenen van voor de 15 e eeuw worden aangeduidt als "Spaanse stenen" met een afwijkende afmeting, meer plat en groot; na de 17 e eeuw is de afmeting van de baksteen min of meer gestandaardiseerd op 18 X 9 X 4.5 cm.(6)
In Tongeren is ook een baksteenoven, en dat zou dan een plaats zijn, die veel dichterbij Caestert gelegen is. Echter weken de baksteenformaten af ( 22  x 10 . x 6 cm. en 26 . x 12 . x 5,5 cm) (7) en wordt deze oven met grootste waarschijnlijkheid in de 17e eeuw gedateerd. Tenslotte is  er nog een baksteenoven gevonden te Ename in Oost -Vlaanderen waar bakstenen werden geproduceerd met een afmeting van  (21,5 x 5 x 11 cm).
Voorlopige conclusie
Tot nu toe corresponderen zowel de afmeting van de baksteen alsook andere eigenschappen van de baksteen ( kleur, vorm, type ) het meest met de bakstenen, die in de baksteenoven II in Zeebrugge in de 14e eeuw – beginfase 15e eeuw  zijn gebakken. Het is dus goed mogelijk, dat het Kasteel Caestert  in de periode 1375- 1425 (gedeeltelijk)  is gebouwd/ herbouwd  met bakstenen, afkomstig uit Zeebrugge.
Voorbeelden van 14e eeuwse kastelen zijn:
Kasteel Ter Worm Heerlen ( foto)
Chateau de Beersel ( foto)
De vindplaats van de baksteen
De baksteen is gevonden op meer dan 500 meter van de plaats waar het kasteel oorspronkelijk gestaan zou hebben( naast de kateelhoeve). Waarom de baksteen op deze plaats is aangetroffen is onduidelijk. 

 Andere bakstenen in gebouwen/ gebouw -restanten op Caestert
Bakstenen aangetroffen in de ruines van het kasteel van 1888: donkerrood gebakken,  11,5 cm x 6 cm x 23,5 cm.gebruikt in o.a. de buiten trappen, inpandige welvingen, en bij de opbouw van de mergelblokken op de facade aan de Maaszijde;
Bakstenen aangetroffen in het ( 17 e eeuws) torentje, voormalige uitbreiding kasteel en Kasteelhoeve Caestert : donkerrood tot paarsachtig, 23 cm x 10 cm x 5 cm.

De aangetroffen groen- rode baksteen, fragment, bovenzijde

( 1) zie blz 2, 1, en 'baksteenformaten', par. 5.2 in  het verslag van Els Patrouille:Laatmiddeleeuwse baksteenindustrie te Zeebrugge (prov. West-Vlaanderen) – Archeologie in Vlaanderen VI, 1997-1998, 243-260 -PDF
(2) 14 januari 2009 : Caestert: een verdwenen klooster en een afgebrand kasteel -PDFarchiefsprokkel Maaspost, Rolf Hackeng, Historisch centrum Limburg  ( Debouxhtay, Histoire de la seigneurie de Nivelle- sur-Meuse et de l 'ancienne paroisse de Lixhe; /kerkhofkapel.htm (Breur Henket); een tweede kasteel te Caestert is in 1888 naast het oude kasteel gebouwd.
(3) Paul van Kempen en Martin van der Kamp : De opgraving van de Middeleeuwse kerk van Reusel in 1997- artikel
(4) Bijlage 2 Geda t e e rde baks t e ensoor t en uit opgravingen in Alkmaar, voor 1650 
(he rgebruikte ni et  o p g e n o m e n) 24 x 12 x 5  cm,  z a cht,  r o o d: 1375/1400 (93LAN; Bitter et al. 1997, 38-42, 234-235, 240:  h a a r dpl a a ts 10E)  Bakstenen van eenzelfde formaat uit de stadswallen van Alkmaar ( 1528-1600) worden echter gedateerd in een andere periode: de walmuur van 1580/85: rode steen van 25/26 x 12 x 5/5,5 cm; het verschil tussen de gebruikte dikte ( 5,5 cm i.p.v. 5 cm) kan hier als onderscheidend element voor de datering worden gezien.
(5) Bijvoorbeeld een dite van ca 4,4- 4,5 centimeter : Miel Schurmans Drs. M.D.R. Schurmans
Verslag archeologische begeleiding Ophemert – Steenovenwaard, Zuidnederlandse Archeologische Notities 12, 2004
(6) Fédération Liégoise d'Apiculture,  Histoire de lâ Apiculture Liégeoise
(7) R. van de Konijnenburg, Een baksteenoven te Tongeren, 1987 Archeologia Belgica, pag 277-280
Musea Collectie  Gelderland afbeelding baksteen 14e eeuw ( 6 x 28 x 14, 5 , afwijkend dus in maten) 

© Arbannig 2012
Interesting websites about Caestert ( Dutch) ondergronds Caestert, mergelgroeven
Slate artefacts in mesolithic settlements:
Pioneer Settlement in the Mesolithic of Northern Sweden (article Sevas Educational Society, Thesis)
T.Douglas Price The Mesolithic of Northern Europe , Wisconsin
Op de plaats Caestert ( gem. Riemst/ Visé  B) ligt een duidelijk zichtbare tot 7 meter hoge versterkte wal, welk een onderdeel is van een oppidum dat waarschijnlijk stamt uit de IJzertijd. De Belgische archeoloog Roossens verrichte hier in de jaren 70  ( 1973-1975) van de vorige eeuw onderzoek, welk onderzoek later werd opgevolgd door een studieopdracht  door Archeologisch adviesbureau RAAP uit Amsterdam, in opdracht van het Agentschap R-O Vlaanderen, uitgevoerd in 2008.
Klein feature
 In het rapport van RAAP, nr 1769 -RCAE (1) wordt  melding gemaakt van het feit, dat het talud op de westzijde van Caestert niet is opgeworpen, maar in feite een versterking is van het reliëf, waar een gracht aan is toegevoegd. Op pag. 55 van dit rapport  is een tekening  afgebeeld, met daarin het verloop van de omwalling van het oppidum. Op blz. 82 van voornoemd rapport vinden we een afbeelding van het Agentschap voor Geografische Informatie Vlaanderen (AGIV). waarin het reliëf is in 3D is afgebeeld,  binnen de hoogteversterking. Exact in het gebied waar zich de meeste instortingen ( dolines) bevinden, ligt een nauwelijks zichtbare, tot ca 80 cm hoog opgeworpen walletje, ongeveer 4-5 meter breed en duidelijk doorlopend. Dit walletje wordt ter plaatse onderbroken door een doline, maar is aan de andere zijde van de doline nog enkele meters waarneembaar. Het walletje is consequent op gelijke hoogte over de gehle lengte, ca 30 meter. De positie is half ellipsoid- cirkelvormig, ruwweg lopend van noordoost naar zuid. Na de onderbreking met de doline is het walletje niet meer waarneembaar. De begrenzing van dit walletje zou te maken kunnen hebben met het ( lokale!) hoogste deel van het plateau van Caestert op een hoogte van + 118, 6 m N.A.P.; in feite volgt het feature ongeveer de + 112 m N.A.P. hoogtelijn.Welke mogelijke functie dit heeft gehad is mij niet bekend.

Wanneer we de aarden wal als Keltische versterking bekijken, kunnen we vaststellen, dat deze wal waarschijnlijk niet op zichzelf heeft gestaan. Deze zal een onderdeel geweest zijn van een groter complex dat zich heeft uitgestrekt over meerdere "heuveltoppen" in een groter gebied. In dit geval zullen de steile hellingen naar de Maas als natuurlijke verdedigingslinie kunnen hebben gewerkt.Om zoiets te kunnen vast stellen is het van belang alle mogelijke bovengrondse en ondergrondse sporen tesamen in kaart te brengen, om de totale structuur van een mogelijke nederzetting te bekijken. Elk mogelijk nieuw spoor kan hiervoor van belang zijn.
Als voorbeeld van een dergelijk complex kunnen we de versterking van Závist (Bohemen) (2) nemen, die ook over meerdere heuveltoppen verspreid ligt, en waarbij verschillende verdedigingszones waren ingesteld, op die plaatsen waar het fort niet op natuurlijke wijze werd beschermd. Het oppidum van Závist ligt in feite in een vergelijkbare situatie als Caestert, namelijk ingeklemd tussen twee waterstromen ( Moldau en zijbeek) waarbij ahw een driehoek ontstond, waarvan men slechts één zijde daadwerkelijk behoefde te verdedigen. Er zijn legio voorbeelden van dergelijke heuvelforten aan te wijzen ( Glauberg D).(3) Wanneer we naar de vorm van het plateau van Caestert en naar de omliggende valleien van Maas en Jeker kijken, is duidelijk dat de versterkte wal van het oppidum ( een zogenaamde hoogteversterking) mogelijk slechts een gedeelte van het totale complex van de Keltische nederzetting zou  kunnen zijn geweest.
Uit het opgravingsonderzoek van Roossens blijkt dat zeer weinig vondsten zijn gedaan (4), slechts  handgemaakt aardewerk mogelijk daterend uit de IJzertijd en via metaaldetectie is ook al nauwelijks iets gevonden. Vondsten bestaan voornamelijk uit verbrand leem, kiezel en houtskool, zoals te lezen is in de bijlagen van het RAAP rapport (5), daarnaast evenwel  enkele zachtgebakken IJzertijdscherven gevonden in tijdens de opgravingen van Roossens tussen 1974 en 1975 (6).
Het grootste deel van het ( versterkte) oppidum van Caestert ligt in het bos. Vele dolinen ( instortingen van mijngangen) geven een effect van een gatenkaas, zodat van de oorspronkelijke structuur e.e.a. verdwenen zal zijn. Toch blijft het een raadsel waarom zo weinig wordt gevonden, noch op de wanden van de dolinen, noch in boomvallen of op andere geérodeerde vlakken binnen het gedeelte van de versterking. Op de ( steile) wanden van de dolinen zijn wel enkele afslagjes gevonden uit het Laat- Mesolithicum/ Neolithicum.
Mogelijke verklaring kan zijn, dat het oppidum een andere functie gehad zal hebben, dan slechts een militaire functie. Wanneer het versterkte oppidum werkelijk een deel geweest is van een groter complex, kan het versterkte deel gefungeerd hebben als heiligdom of slechts in geval van bijzondere omstandigheden hebben gediend als vluchtplaats. De vraag is bijvoorbeeld of het oppidum over water beschikte, anders dan dat van Maas en Jeker. Kuilvormige depressies binnen het versterkte deel, waarin water kan zijn opgevangen, zijn ofwel genivelleerd door erosie, ofwel door ondergrondse mijnactiviteiten ingestort. Vragen die resteren zijn: waarom een zo grote, zware wal aanleggen, wanneer in het gebied erachter nauwelijks sporen uit de IJzertijd zijn aangetroffen? Welke (andere) functie zou het oppidum kunnen hebben gehad? De vraag is ook of er wel sprake is van een oppidum s.s.; immers de betekenis van oppidum is "stad" of "nederzetting In dat geval zouden meer vondsten verwacht mogen worden, zelfs wanneer je de erosie in acht neemt. Op veld ARQ vlakbij de hoogteversterking bestonden gedane vondsten uit   afslagen uit het Mesolithicum- Neolithicum en vervolgens uit : een knoop van een soldatenjas; laat -middeleeuwse tot sub-recente aardewerk scherven; mensen met een metaaldetector meldden mij dat zij hier musketkogels en laat-Middeleeuwse muntjes konden vinden. In dit vondstenpatroon ontbreekt dus de gehele IJzertijd- Romeinse periode – Vroege Middeleeuwen, kortom er is een lacune van minimaal 2500 jaar. Deze laag ( lagen)  ontbreekt dus en moet verschoven zijn of kunnen zelfs ook gedeeltelijk vergraven zijn.
Mijn indruk is, dat mogelijke vondstlagen uit de periode ijzertijd- Romeinse periode op diverse locaties zijn verschoven. Doordat we wel vondsten vinden van vóor en ná de ijzertijd/ Romeinse periode, zal dat dus kort na de Romeinse periode/ gedurende de Romeinse periode zijn gebeurd, mogelijk door grote verwoestingen/ kaalslag ter plekke, waardoor erosie gedurende lange tijd vrij spel had. Hierdoor zouden eventuele vondsten zich in de glooiende hellingen richting Kanne kunnen bevinden.
Klein feature
Het aangetroffen kleine walletje kan theoretisch iets met het oppidum te maken hebben, het hoeft niet. Omdat een greppel ontbreekt, lijkt het me geen relict uit éen van de wereldoorlogen. Wat het wel zou kunnen zijn…? Caestert blijft een interessante puzzel…

 ( Summary  in English) A small feature at Ceastert, comm. Visé Belgium
At the location called "Caestert", there's a claerly visible defense wall , about 7 metres high, which is part of the oppidumwith an Iron Age date. Roossens, a Belgian archaeologists, excavated in the Caestert area in the period 1973-1975; a follow up after these investigations was done by RAAP ( Amsterdam) by means of a deep background study to determine  the archaeological values of the Caestert area. This study, practised for the Agentschap R-O Vlaanderen  was completed in 2008.

Small feature
In the RAAP- report 1769- RCAE we can read the fact the west -side of the Caestert area is not build up out of nothing, but in fact is a reinforcement of the existing relief, with an addition of a ditch. At page 55 of this report, we can see a map of the forification of Caestert, with drawings of the walls.At page 82 we find an image made by the  Agentschap voor Geografische Informatie Vlaanderen (AGIV), showing the relief at Caestert in 3D. Exactly in the area, visible on this map by the many gaps in the landscape ( depressions, caused by dolines) there's a 80 cm high elevation, 4-5 m wide and with a lenght of 50 meters. The shape in the landscape is ellipsoïd.  This small feature could belong to the fortification and could be part of a complex of walls/ ditches like we can observe  at Závist, (Bohemen), where a complex of walls and ditches was made, to get different 'defense- zones'. In this case, it is really the question if Caestert was limited to the position of the fortification, or had a more extense area. The feature described in this article ( and shown at the image above) could have belonged to the fortification. A possible feature from world War 2 seems to be excluded, as there is no ditch.
THE W4 PROJECT  ) part of the project Aachen-Seffent Wilkinsburg SF - see article at this website)

The W4 project is the only long- term project near the German city of Aachen.
The project is focused on possible flint- tool production sites which appear in eroded contexts on arable fields ( surface finds)
The finds in this subjects vary from processed nodules till additional manuports and imported pieces found at the site locations, till Mesolithic flint implements at the same sites.
There is no evidence periods are linked, but continuous habitation / activities at the locations is the most logical explanation for large numbers of both artifacts and debris.

Industrie lithique sur un terrain calcaire en Limburg -Sud (W4) 

1. Beaucoup des artéfacts ont été trouvés sur un terrain d'origine calcaire  avec le code W4*  dans l'orientale de la provence de Sud-Limburg (NL). Les artéfacts ont été fabriqués d 'un type de silex de Orsbach/ Vetschau, Le type silex Orsbach trouvé ici, est exposé a de nombreux domaines dans cette région et  a l'étranger ( et sous forme de nodules amphorous, parfois très frais en raison des labours récents dans la roche calcaire). Noyaux transformés par l'homme sont parfois difficiles a  noyaux distincts de naturels endommagés.
2. Le type silex d'Orsbach-Vetschau  (partie du Groupe du Nord-Est de silex) et les limites technologiques. Pour une brève description du type Orsbach-Vetschau silex voir Steine ‹und Scherbe: Maas Feuerstein (Maasflint). Dans les limites technologiques de retravailler les noyaux de silex, nous voyons la différence entre ce type de silex et par example le  silex de Ryckholt, Spiennes, Rullen,  etc; le Orsbach – Vetschau - silex type n'est pas particulièrement pratique pour la fabrication de  lames  réguliers de grande qualité  bien que des lames (noir / gris – blanc parsemé -) de silex Orsbach-Vetschau sont trouvés dans la région (1) . Ce type de silex a une propagation régionale dans le sud du Limbourg, en particulier dans les contextes du Mésolithique dans la partie orientale du Limbourg du Sud et il s'est  trouvé dans des contextes néolithiques, comme dans la région de Banholt et Eyserheide.  Silex travaillé pendant le Mésolithique est  souvent fabriqué a partir des parties noires de ce type de silex.

Le nombre d'outils trouvés est particulièrement forte, que ce soit il ya une occupation prolongée, ou ils viennent d'une longue période. L'uniformité des petits bifaces et d'autres noyaux travaillés montre, que c'est une industrie prolongée.
1. Le materiel, characteristiques
2. le context géologique
3. Usage/ distribution
 1. Les characteristiques du materiel lithique.
La plupart des artefacts sont difficiles a  reconnaître a première vue. Om peut se tromper facilement et peut penser que ce sont des pierres ( irrégulières) naturels ( comme des géofacts). La plupart ( estimé plus de 95 %) des artefacts sont fabriqués en silex local ( Vetschau-Orsbach/ Simpelveld ). On a trouvé peu de silex importé, pas determiné.
Les modifications sur les outils sont cependant très clairs. La methode de percussion est un percussion dur, en partiellement transformant  un  piece de silex en outil a  main , par l 'enlèvement des petits éclats, et/ ou  une retouche seconde, qui donne peu de retouche conchoidale; souvent peu visible. La production n'était pas destiné a  la production des éclats ou lames. Des noyaux sont travaillés  dans la forme désirée: petits bifaces, parfois des lames a dos ( dependant de la forme de la pièce de silex ) , des grattoirs. Les lames a  dos, qui ne sont pas nombreux dans l'assemblage ne sont pas du tout beaux, comme tout l'assemblage. Il, y a toujours la possibilité que les belles pièces sont recueillies dans le passé .
 Les bifaces sont presque toujours petits:  entre 5 et 8 cm, souvent triangulaires, donc pointus avec un tranchant court .Il y a aussi déterminé une micro-débitage peut-être lié  au fabrication des outils bifaces.  D'autres découvertes incluent des vrai microlithes de la période Mésolithique, une partie d'une hache polie Néolithique, des polissoirs ( doux) Néolithiques et des outils non déterminés.

*  terrain d'origine calcaire avec le code W4: localisation enrégistrée  par l'auteur; W4 est partie d'une plus grande territoire dans la région, numerotée de W1-W4. La surface de l'Industrie sur le champs est estimé d'environ 300 m x 100 m.

Notes /Réferences:
(1) Le silex de Vetschau-Orsbach possède une cortex doux qui n'est pas toujours complètement a  supprimer. Parties des outils ne sont pas travaillé par cette raison.On a fabriqué les outils d'un manière opportuniste, on travaille les parties possibles, on laisse leas autres. Les outils ne regarde pas 'tres beau'.
Artefacts du type de silex Vetschau-Orsbach sont signalés dans la surface trouve à Maastricht du Belvédère, et  Colmont Ponderosa -PDF (light- version) , sont donc indeterminatae pour la période, mais une date Paléo -Moyen est probable.
Lames trouvés en Limburg (NL) de silex de Vetschau – archeologie Posterholt
(2) Verwendete Materialien in der Steinzeit - images de Vetschau-type silex

Roger Armbsruster , Robert C. Antoine   
 1955 Bulletin de la Société préhistorique francaise     Volume   52    Numéro   8   pp. 467-479 Note préliminaire sur quelques stations lorraines a  quartzites paléolithiques
Pascal Depaepe 
1999 Pour  une poignée de bifaces les industries pauvres en bifaces du paléolithique moyen  de la Vallée de la Vanne (Yonne – France) D. Cliquet (dir.) Les industries a  outils bifaciaux du Paléolithique moyen d'Europe occidentale.Actes de la table-ronde internationale organisée a Caen (Basse-Normandie – France) .
Nucléus aménagé en silex régional de Vetschau

Microliths and mesolithic flint implements from W4

Microliths and Mesolithics tools from W4

Microliths and Mesolithics tools from W4 

Microliths and Mesolithics tools from W4 

Various artifacts from the W4 fields

Mesolithic tool?
Orsbach flint tools



The Neolithic Ryckholt Flint Mines are described in many articles, since they were discovered, see the biblography below this article.
The purpose of this page is, to give additional information on tools, found near the Ryckholt Flint Mine complex, This information is derived from a 2 year project, basically the VR- Project.

The VR sites
The impressive works of Neolithic workers, visible by the reconstruction of a small part of the mining complex in the form of a 120 m long gallery, brings many questions.
Lot of such questions however will never be answered, part of the archaeological plot.
One of the main questions for the start of the project was to see if surface finds nearby The Flint Mine Complex  could point out anything about ( other )activities linked to the mining process, such as:
- the places the workers lived
- supplying activities like the preparation of antler ( for picks), wood ( for mine shafts, etc.) and possible other traceable activities such as butchering ( food).

For this reason the Mine Complex was subdivided into sections, to see what differences in surface finds would occur. This, realizing collecting artifacts from a surface are always out of original context, and, moreover, before this collecting of  artifacts, many others were gone before, so it was not expected to find that much. The VR project started in 2008 and ran till 2010.

Images of  finds related at the mining activities ( mining- picks)

Pick, used for the mining activities. Image Arbannig collection online Neolithic

Pick,  for the mining activities 
Pick, for the mining activities 
Broken part of  an  axe from the late Neolithic period found at Rijckholt; this axe is relatively flat
Preparation for an axe, abandoned
General remarks
In the search for possible activity traces related to the exploitation of mines, two major areas were found: one north and one south of the mine complex.
In fact, the location found at Rijckholt Maarlanderweg (St. Geertruid, NL) showed dense Neolithic concentrations with a large Late- Mesolithic flint mix ( micro blades, blades with microburins)

Possible Late Mesolithic flint implements found near St. Geertruid , not far from the Flint Mine Complex

Possible Mesolithic flint implements found near St. Geertruid , not far from the Flint Mine Complex

At the Maarlanderweg between a place called  "de Kaap" and the village of  St. Geertruid a slight elevation on the plateau and towards the plateau’s edge  is visible;  right  behind  a small depression ridge there ‘s another elevation in the woods (Savelsbos), this could be regarded as the continuation of the site.
On an eroded slope of this elevation (  ca 30 x 40 m in surface )  I collected in 2003 lots of artefacts which possibly belong to  the Late- Mesolithic interface period, by the occurence of very small tools made in a blade technology and of non-  local flint .
In the Rijckholt mining area in South Limburg I found, scattered over this area, several artefacts that belong, without any doubt to the Mesolithic period: these finds were microliths such as :a projectile point type D, made of a white colored flint;   several micro blades; small pieces of waste material made of non-local flint, that can be described as ‘bladelet - remains / carving remains”.
So there are two locations in this area  that  contain concentrations of micro- flakes, microliths and projectile points  maybe these   can be explained as temporary settlements where several activites were carried out..

The following artefacts were found on this location at Rijckholt
Retouched blades 31
Unretouched blades  5
Backed blade 8
Retouched micro flakes 22
Micro flakes remains (used)  23
Drills  10
Prepared platforms (neg) ret   3
Core platform + neg.  7
Transverse points  8
Projectile point  1
Micro burin 2
Micro retouchoir  2
Core  1
Waste material  25
Indeterminae  18
Total  216

Interpretation  of the numbers
The area around the flint mines of Rijckholt are already visited in the 19th century and lots of ‘treasure artefact” - searching collectors came in this area to collect lithic artefacts. Thus, a quantitative study on the subject is not really objective.
The only indirect information from such secondary context finds is the indication about a possible temporary settlement, on a high west- orientated elevation on the east bank of the river Maas.
There was at least a lot of activity where scrapers played a dominant role. When we consider the micro flakes as possible scrapers, the total amount of micro -scrapers (< 2cm)  is 81. Several blade- cores and prepared platforms were found, so there was at least some tool production. When we compare this information to the information of a settlement near Kanne ( and thus Jeker -orientated) with Mesolithic features in the toolassemblage, we see a difference in the number of projectile points at Kanne. Only 14 artefacts out of the 226 (6,1 %) were made of non- local flint .CODE SGM

Litt./ Ref.
Engelen, F.H.G., (1971) Zeven jaren onderzoek in de ondergrondse werken van de neolithische vuursteenmijn te Ryckholt St. Geertruid. In Hand. Archeologisch congres 11-14 nov. 1971 Tongeren. Tongeren. (pp 101-111).
Servais, J., Marcel de Puydt (1940) Notique biographique. Bulletin de l'Institut Archéologique Liégois. Tome 64,: 119-135.
K.J. Steehouwer, (2000) Sporen aan de wand: De speurtocht naar de prehistorische vuursteenmijnbouw in Zuid-Limburg.  Abcoude, Uniepers / ROB
Felder, P.J. & P. C. Rademakers & M. E. Th. de Grooth.(1998) Excavations of prehistoric flint mines at Rijckholt-St. Geertruid (Limburg, Netherlands) by the Prehistoric Flint Mines Working Group of the Dutch Geologic Society, Limburg Section..  In: Archäologische Berichte:12
H.T.Waterbolk, (1994) Opgravingen in het vuursteenmijnbouwgebied van Ryckholt - St. Geertruid, Zuid-Limburg. Speciaal nr. van Archeologie in Limburg. no. 61, 

Sherds from the K2 location: Iron age, and Bronze age ( 1100 - 600 BC ).
In autumn 2012 a special location was located, where prehistoric activity was detected. 
The location, in the sandy adjacent area of South Limburg and is  registered  by the author as  "K2", no further details published here, to avoid any looting.
It  is a remarkable site, probably inhabited during different prehistoric periods.
At the site, sherds were found, some of them dating back to the Bronze Age,based on the charcoal - black colored inside,  some probably belonging to the Iron Age period.
Many thick-walled, handmade pottery sherds were found, that seem to have served for cooking or making pots. These sherds are 8-13 mm thick, tempered with coarse gravel, and appear black by fire. The inside is smooth, the outside coarse. At one of these sherd fragments, a drip of bronze was attached, indicating the pot was used in an environment of bronze- production.

Other finds are: two pieces of wood, a tooth, three cut-off horn pits, small sherds, and flint.

Various types of sherds, possible dating back to the late bronze age- iron age

Iron objects finds
LAN 77 (Eben Emael, Community of Bassenge, Belgium)

This article was first published at the blog  "Retouche", but because of  severe problems with  the server of the Sanoma Media Netherlands group, the article is stored at ARbannig.
This article must be regarded as a compilation of a monologue during investigations in the wider area of the Mt. St. Pierre and Halembaye region.
Stone age
Lan 77 is a location at Mt. St. Pierre (B), where artefacts from the Palaeolithic (300.000 -15.000 BP), Mesolithic (Early Holocene) and Middle- Late Neolithic period  (ca 4500 - 2500 BC- were found. These stone artefacts were made of the local Lanaye (= Hesbaye) flint and from pebbles from the gravel layer. It's likely they belong to the same assemblage, as in typology they consist of heavy scrapers, drills,etc., so the use -purpose of these tools seems to be te same. However, we must be careful explaining surface finds. This location could have served as a Neolithic production site, with activities such as woodworking (but this is uncertain). These tools were produced nearby ,where local flint from a pit has been reworked into tools. Three such production zones are discovered.
Lan 77 is de locatie op de Montagne St. Pierre (B), waar artefacten uit het neolithicum zijn gevonden. Deze steentijd artefacten zijn vervaardigd uit locaal Lanaye vuursteen en van veldstenen. Het is aannemelijk dat deze tot eenzelfde assemblage behoren, aangezien zij bestaan uit zware schrapers, boren e.d., zij lijken eenzelfde gebruiksdoel te hebben gehad. Deze locatie kan gediend hebben als een neolithische bewerkingsplaats, met activiteiten als houtbewerking. De werktuigen zijn vlakbij vervaardigd uit lokaal vuursteen afkomstig uit een vlakbij gelegen groeve. Drie van dergelijke productieplaatsen zijn ontdekt.
  Roman period in the area: the castrum and settlement of Caestert ( Visé - Caster) community of Visé/ Riemst (B)? 
 Though the Roman period (50 BC – 400 AD) is of coarse not a part of the stone ages, I want to mention at this blog a remarkable image noticed, during the making of a study of the area by means of images from the sattelite. One of these images, shown by Google maps,  might indicate the location of a Roman barrack, part of the( lost) former Roman military camp known as a Castrum, referring to the name Caestert. At the location, now known as Caestert / Caster (communities of  Riemst / Visé, Belgium), we find the remains of a medievial castle and the remains of  an iron -age fortification,a  so called  "oppidum". The steep earthwalls of this oppidum are still visible as well as a part of the old road pattern in this old fortification area.
 Investigations nearby the Caestert oppidum (assuming this area was bigger than 15 ha) showed a second site, ellipsoid in form, what might have been the beginning of this oppidum, or might have played some special role in it (see note 6).
The location of the  Roman military camp however, would have been more to the south, or possible it has included the Iron- age Celtic "oppidum" at Caestert as well, so it would have been a very big military area., extending the area between "Den Observant" (NL) all the way to Heyoul  (B) in the south. Indications for the position of a bigger Roman camp (used in different phases?) might also be concluded from another feature that is still visible by sattelite, at a location east of  the Fort of Eben-Emael, right to the south of the present Caestert location.
Ned Romeinse periode: castrum en nederzetting van Caestert? Hoewel  de  Romeinse periode ( 50 v. Chr.-400 n. Chr.) vanzelfsprekend  geen deel uitmaakt van de steentijd, wil ik op dit weblog  het hebben over een opmerkelijke foto die ik aantrof, wanneer ik het gebied van Lan 77 door middel van sattelietbeelden bestudeerde. Eén van deze foto's uit 'Google Maps', zou een aanwijzing kunnen zijn voor de plaats waar een Romeinse barak heeft gelegen; een deel van het ( vergeten) voormalige Romeinse militaire kamp, bekend als een Castrum, verwijzend naar de naam Ceastert. Op de huidige locatie van Caestert ( gemeente Riemst/ Visé/ Bassenge, België) vinden we de resten van een middeleeuws kasteel en de restanten van een  ijzertijd versterking, een "oppidum". De steile wanden van dit oppidum zijn nog goed zichtbaar, evenals een gedeelte van het oude wegenstelsel in het  oude versterkingsgebied. Onderzoek in de buurt van dit oppidum ( er van uitgaande dat het totale oppervlak groter is geweest dan 15 ha) toont een tweede, ovale grondvorm,hetgeen wellicht een beginvorm van het oppidum is geweest of in het oppidum een speciale functie vervulde ( noot 6).
De locatie van het Romeinse militaire kamp zou echter meer naar het zuiden gelegen hebben, waarbij het ijzertijd gedeelte van het oppidum hierbij ingesloten was, het zou dus een groot militair domein zijn geweest, zich uitsrekkend van "Den Observant"  (NL) in het noorden, tot Heyoul (B) in het zuiden. Aanwijzingen voor zo'n groter Romeins kamp ( in verschillende perioden gebruikt?) zou geconcludeerd  kunnen worden uit een ander grondspoor, zichtbaar via de satteliet, op een plaats oost van het fort Eben Emael, zuidelijk gelegen ten opzichte van het huidige Caestert.
Roman castrum?  At the image (by Google Maps) below, we distinguish a pattern of square connected features, each square measuring appr. 6,5  x 6,5 m.(note 1), with a total lenght  of 275 m. , 50 m. wide, thus including approx. 35 x 5 square -type features = 175 in total . Such square features could be formed by a contubernium, a bedroom for Roman soldiers. The image has been compared with other images with plow patterns, but no similar features were found in thewhole region. I searched other similar square patterns by Google maps, especially in similar areas in Belgium, but without any result. (Of coarse I realise plowing might leave very regular traces in the field).  Besides, these square features are too much regular, to be caused by the plough. Another indication is the position of the feature: east-west orientation , to catch as much light as possible from the south (see also Berkven, 2005, 2.2).
Romeins castrum? Op de afbeelding ( van Google Maps) hieronder onderscheiden we een patroon van aaneengesloten vierkanten, elk vierkant ongeveer 6,5 bij 6,5 m.( noot1). met een totale lengte van 275 m., 50 meter breed, op deze wijze bevattende 35 x 5 vierkant grondsporen = totaal 175. Deze vierkante verschijnselen  zouden kunnen overeenkomen met de restanten van een 'contubernium', een slaapplaats voor Romeinse soldaten. De foto is vergeleken met andere foto's met ploegsporen, maar dergelijke grondsporen zijn nergens anders aangetroffen. Vanzelf realiseer ik me, dat ploegsporen opvallend regelmatig van vorm kunnen zijn. Deze vierkante vormen zijn echter  teveel regelmatig van vorm om door de ploeg te kunnen zijn veroorzaakt. Ook is het geen grid van de basiskaart van Google. Een andere aanwijzing dat het hier  om een mogelijk grondspoor van een barak zou gaan, is de oriëtatie in het veld, namelijk oost-west, om zoveel mogelijk licht in te vangen ( Zie: Berkven,2005,2.2)

When visiting the location, nothing special has been discovered. No traces of any Roman presence, besides of many Roman roof tile parts and some Terra sigilata sherds in the direct surrounding, probably belonging to the Roman villa rustica of Eben -Emael.  When we look at the pattern of these barracks, we might observe some similarities with other well-known Roman castra:  In het gebied is niets aangetroffen. Geen sporen van Romeinse aanwezigheid, behalve brokken van Romeinse dakpannen en enkele Terra sigilata scherven in de directe omgeving. Wanner we naar het patroon van deze barakken kijken, zien we mogelijke overeenkomsten met de sporen op de foto.
(direct link to  images on the internet / directe link naar  foto's op internet )
castrum novaesium ( D)
castra romana pattern wiki
webshot .com
When we look at another image ( by Google Maps), we distinguish other features nearby
Als we naar onderstaande foto kijken zien we nog andere gondsporen vlakbij
Afbeelding ( Google Maps) hierboven: (1) locatie van het vierkanten patroon in het veld;(2) lijnvormig grondspoor; (3) in het groene veld zien we een witte lijnvormige structuur. misschien waar  muren van een gebouw hebben gestaan? ( 40x 50 m). (4) deel van een verder doorlopend grondspoor, dat gevormd zou kunnen zijn door een sloot/ greppel of lichte verhoging. Vergelijk dit met een foto van GIS and Remote Sensing for Archaeology: Burgyndy France ( foto). De reden dat we slechts enkele grondsporen kunnen waarnemen zou kunnen zijn, het voorkomen van erosie op het plateau van de Mt. St. Pierre, waardoor vele grondsporen bedekt zijn geraakt.

If this location is correct, the location would be on a logic place. The field- name Laag- Caestert right at the east side of this location, and at the opposite riverbank of the river Maas at Eijsden would have had a direct link to what we might call "Hoog -Caestert".  Maybe Laag – Ceastert served as a logistic center / point for the supply ( by boats?) of the military camp uphill, or was a military check point at the Maas river, connected to the camp uphill. Laag -Caestert  could have had a location at the west riverbank and would have been linked directly  to the military camp ( strategic positions, north-south, east-west).   
Atuatuca – fort of the Atuatucii ? The location of this castrum uphill would also be right with one of the possible the descriptions of the loacation of Atuatuca ( probably the location of the "oppidum" of the Atuactuci tribe, as described by J. Caesar)  we can find in the Commentarii de bello Gallico, (# 5.32.2):  'at the distance of 2 miles from this  Atuatuca we find a " magna convallis" that means a large cirque (= amphitheatre-like) valley'. The Romans were lead in this place into an ambush, set up by several Eburonian tribes, directed by Ambiorix. When we consider Roman miles ( 1 mile = ca 1600 m.) , this valley must be located 3,2 km from the fort. In the south we find such a place at exact this distance ( from the location of the castrum described in this article) between Wonck and Eben, a large, to the east bending amphitheater -like valley of the Jeker ( at Moulin de Broukay). West- bending is the steep west-bank of the Jeker, called Eben-Ezer.  This part of the Jeker valley is big enough to contain the 6300 Romans that were killed here. Moreover,  1 km further to the north, the Jeker valley is very narrow (only 400 m wide) , like a real bottle neck. A last option for this location could be the fact, one would not place an ambush after passing by the Celtic fortification. If necessary the Eburons could redraw in their fort. Is Eben- Ezer  the location where Heli Roosens discovered the massgraves? A personal announcement came to me from local inhabitants of Wonck, where a Roman knight was found complete with a lance ( prepared for, or in combat ), during fieldwork near the Jeker/ Geer brook.
Atuatuca – versterking van de Atuatucii?Als deze locatie klopt, dan zou dit een logische plaats zijn. De veldnaam "Laag-Caestert" vinden we direct oostelijk van deze locatie , echter aan de overkant van de Maas. Wellicht fungeerde Laag-Caestert als een logistieke bevoorradingsplaats, of als militair check point langs de Maas. De locatie van het castrum op het plateau zou dan ook overeen kunnen komen met de mogelijke locatie van Atuatuca ( mogelijk de versterking van de Atuactuci- stam, zoals door J. Caesar is beschreven) zoals we kunnen vinden in de Commentarii de bello Gallico, (# 5.32.2): "op een afstand van twee mijlen van dit Atuatuca vinden we een 'magna convallis' een amphitheater- achtig  'cirque' (keteldal). De Romeinen waren hier in een  hinderlaag gelopen, uitgevoerd door verschillende stammen van de Eburonen, aangevoerd door Ambiorix. Als we twee Romeinse mijlen beschouwen ( 1 Romeinse mijl is ca 1600 m) zou dit keteldal zich 3,2 km vanaf het fort Atuactua bevinden. In het zuiden vinden weeen dergelijke plaats op exact deze afstand,tussen Wonck en Eben, ter hoogte van de Moulin de Broukay,waar het Jekerdal een amphitheatervormige verbreding te zien geeft. Hier is het Jekerdal ook breed genoeg voor de 6300 Romeinse soldaten, die werden vermoord. Bovendien ligt op nog geen kilometer voorbij dit keteldal, een ware flessenhals ( Lava), waar de vallei slechts 400 meter breed is. Tenslotte, zou het zo zijn, dat je geen val opzet nadat ze het Celtisch fort al zijn gepasseerd, maar juist ervoor. Zodanig, dat bij gevaar de Eburonen zich nog zouden hebben kunnen terugtrekken.  Is Eben -Ezer de locatie, waar de massagraven zich bevinden die Heli Roosens heeft ontdekt?

The valley between Wonck and the location named Lava really has the round form of a kettle, where it is possible to have a fight with ca 5000 soldiers; The location is also located before the possible fortification at Caster, which would be logical, because you never attack someone behind your hiding place.

Feature from the Iron age/Roman period ? It would as well be possible this particular part of the Roman  castrum was connected to the other part more to the north, or has been used in different stages of the Roman period. The idea about this is based on an arial view right in this area between the oppidum and the Mt. St. Pierre at Heyoul (image below) 

Grondsporen uit de ijzertijd / Romeinse tijd? Het zou goed mogelijk zijn dat dit deel van het castrum verbonden was met het meer noordelijk gelegen oppidum, of dat dit gedurende verschillende fasen in de Romeinse periode is gebruikt. Dit idee is gebaseerd op grondsporen zichtbaar op een sattelietfoto, in dit gebied tussen Mt. St. Pierre (Heyoul) en het oppdium ( afbeelding hieronder)

Image ( by Google Maps) above: undefined feature, east- west orientated, visible by sattelite. At first thought this could be a feature,  belonging  to the 20th century fort of Eben Emael. Looking at the map of fort Eben Emael with the military installations at his particular location on the plateau, there's not something with the dimensions  of 120 x 80 m and with a shape like this. Besides, finds related to this feature demonstrate this feature has nothing to do with the fort. (?)  note 7).

Foto ( van Google Maps)  hierboven: ongedefinieerd grondspoor, oost-west gelegen, op het terrein van het 20e eeuwse fort Eben-Emael. Eerste gedachte zou zijn, dat dit spoor behoort tot de militaire verdedigingswerken van het fort Eben -Emael. Op een kaart van militaire installaties is echter niets waar te nemen dat een grondspoor van 120 x 80 meter zou hebben, op die plaats. Daarnaast zijn er vondsten gedaan uit het grondspoor, die doen vermoeden dat het grondspoor niets met het 20e eeuws fort te maken zou hebben (noot 7)

Close- up image (Google Maps) When we look within the feature (outline, could also  be interpreted as a large, 10 m. wide ditch, which has been filled up)  we can distinguish a second feature, left middle; some indistinct round  features are visible /  Ingezoomd beeld ( Google Maps) Binnen het grondspoor , dat geïnterpreteerd kan worden als een gracht zien we een tweede grondspoor, midden links; enkele ( vage) ringvormige structuren zijn zichtbaar
We can compare this feature on the image above with the following image, we can found at the website of Richborough Roman amphitheatre , showing big similarities. The feature  could also be explained as a ditch, or a cluster of parralel ditches, surrounding   an undefined structure ( note 3). The feature could also be regarded as the remains of a wall, raised as a rempart and made of a different soil type.The feature has a wide of appr. 10 m.  A similar  ellipsoïd feature, noticed as a structure in the field (  to the north)  might have some relationship with this feature. Another possibility to consider is the resemblance of the feature with an amfitheater – like building/ structure or hippodrome/ race course.
The choice of such strategic places was only necessary during the first period of Roman occupation ( 58- 51 BC). When the boundary of the Roman Empire is formed by the river Rhine, at 150 km to the north, these strategic places loose  their military interest. Meanwhile, another location nearby has become more important: the river crossing of the Maas, Traiectam ad Mosam, Maastricht, where a Via Regia crossed the river from Boulogne to Köln. Caestert lost it's importance and Maastricht got more and more important, also because of the presence of a horreum ( warhouse for the storage of grain) for the Roman soldiers.
Not far from the possible location of the castrum Caestert, parts of Roman rooftiles were  found, together with some Roman  Terra sigilata sherds ( image below), likely from 40 -55 AD, compared with analog Roman pottery found in Tongeren.
We kunnen dit beeld hierboven vergelijken met een grondsppoor, zichtbaar te Richborough Roman Amphiteatre , hetgeen zeer grote overeenkomsten vertoont.Het grondspoor kan ook geïnterpreteerd worden als een gracht of een cluster van parralel lopende grachten, hetwelk een ongedefinieerde structuur  zou hebben omringd ( noot3). Het grondspoor kan ook gezien worden als de resten van een voormalige wal of versterking, opgeworpen van een ander type aarde. Het grondspoor heeft een breedte van ca. 10 m. Een vergelijkbare ovale vorm, opgemerkt  meer naar het noorden  zou een relatie met deze locatie kunnen hebben gehad. Een andere mogelijkheid is, dat het grondspoor overeenkomsten vertoont met een amfi-theater achtige structuur, of met een (paarden-) renbaan.
De keuze van dergelijke strategische locaties was alleen noodzakelijk gedurende de eerste fase van de Romeinse bezetting ( 58- 51 v. Chr.). Wanneer de limes van het Romeinse rijk  gevormd werden door de Rijn, 150 km naar het noorden, verloren deze strategische plaatsen hun werkelijke belang. Ondertussen kon een andere plaats belangrijker worden, de oversteekplaats door de rivier de Maas, ' Traiectum ad Mosam', Maastricht, waar een heerbaan van Boulogne- sur -Mer naar Keulen de Maas kruisde.  Caestert werd, door het verschuiven van de grenzen van het Romeinse rijk  militair gezien onbelangrijk, terwijl Maastricht steeds belangrijker werd , ook al, omdat aan de heerbaan een horreum ( opslagplaats van het graan) was gelegen, noodzakelijk om de Romeinse soldaten te voeden.
Niet ver van de mogelijke locatie van het Romeinse castrum vond ik fragmenten van Romeinse dakpannen en scherfjes Romeins aardewerk ( zie afbeelding hieronder) , vermoedelijk uit de periode 40-55 n. Chr, te vergelijken met in Tongeren gevonden aardewerk. De vraag is wel, of dit een verband heeft met een eventuele plaats van het castrum?

Terra Sigilata scherven  uit een locatie nabij Eben Emael. (Arbannig)
 Observation of the feature   
A cold day in March, sunshine, observing the feature at this tragic place where a lot of  Belgian soldiers died for their freedom, during  WW II.( Info about the fort: FORTISSIMUS Eben Emael ) Silent witnesses of this terrible episod still can be found at the fort Eben Emael area ( image below)

In the field, right after ploughing, the feature seems to be more black and dark, than the view  from the  sattelite shows: light, as if the plough had gone too deep ( white limestone) The soil- structure in this  feature is clearly of a different composition,  containing more fine gravels, such as a place containing water/ with another drainage. In the feature I found at several places lots of bog iron pieces, sometimes with a bigger dimension ( up to cross- cut 15 cm) and obviously burned, sometimes accompagnied by pieces of mossgreen and black melted substance (original color) ( note 8), probably refering to glassproduction ( charcoal was also found, so it's likely this was a local activity). Bog – iron in this case could easily be taken from the riverbanks of the Jeker ( similar finds of bog- iron were done at Maastricht Jekerstraatkwartier). The feature is ca. 6 m. wide and is orientated east -west. In the feature, also red sherds were found.  The interpretation would be this was a former ditch. Activities to build the Eben- Fort for WW 2 has leveled the field, to create big earth walls for the fortification to build in the bunkers. If the feature is indeed a ditch, this would be the lower part of it, beacause the upper layers are transported to become the 20 th century wall around the field. Normally a period of a feature can be defined by finds from the feature.  
  ( 01 -03- 2011) Onderzoek aan het grondspoor Op een koude, zonnige dag in maart, het grondspoor werd nader onderzocht op de tragische plaats waar veel Belgische soldaten voor hun vrijheid stierven, gedurende de eerste meidagen van 1940. (Info: FORTISSIMUS Eben Emael)
In het veld vertoonde het grondspoor zich als een donker, meest zwartkleurig spoor, direct na het ploegen; anders dan het sattelietbeeld, dat er meer licht uitzag, wellicht door het doorploegen van de meer lichtgekleurde kalklaag. De bodem structuur van het grondspoor week duidelijk af van dat van de omliggende bodemsoort: het was meer fijnkorrelig met fijn grind, zoals in bodems die waterhoudend zijn/ anders gedraineerd zijn. In het grondspoor trof ik op diverse plaatsen ijzeroer, waarvan sommige een diameter van ca 15 cm hadden, en verbrand waren. Soms ook waren deze ijzeroer brokken gecombineerd met mosgroene glaspasta (originele kleur) en zwarte glaspasta ( noot 8), een product van de glasproductie. Omdat ook houtskool is aangetroffen, lijkt het een lokale activiteit te zijn geweest.Het ijzeroer zal afkomstig zijn geweest van de oevers van de Jeker, vergelijkbaar ijzeroer is bekend uit Maastricht ( Jekerstraatkwartier). Het grondspoor is ca 6 m. breed en is oost west geörienteerd. Ook zijn rode scherven aangetroffen. De interpretatie van het grondspoor is, dat het een gracht is geweest. Het veld is geëgaliseerd en afgegraven ten behoeve van het versterken van het fort Eben in WO 2, om een wal te maken, waarin bunkers zijn geplaatst.Wanneer het grondspoor werkelijk een gracht is, zal het hier gaan om de diepere, onderste laag ( lagen) aangezien de bovenste lagen zijn vergraven en als wal om het veld zijn aangebracht.In de archeologie worden gracht- en kuilvullingen gebruikt voor een mogelijke datering ( spoor/ vondst). De vondsten uit de gracht kunnen  beschouwd worden als vondsten uit een 'feature', waardoor deze te dateren zouden zijn. 
Image above: "Glasspaste" and bog iron from  feature 64; some of the pieces of glasspaste were melted/ affected by fire, some were 'unused' . Image below: drawing of (distorted) 'in situ' location of glass slag finds. "In situ"  only in the meaning of a right context of burned sand/ iron b – glass slag, found together in a possible secundairy context
Ned Afbeelding boven: "Glaspasta" en ijzeroer uit grondspoor 64; sommige stukken glaspasta waren gesmolten/ in het vuur geweest, andere stukken waren onbehandeld. Afbeelding hieronder: schets van ( verstoorde) 'in situ' locatie van glasslakken. 'In situ' betekent in dit geval, dat de glasslakken gevonden zijn tesamen met ijzeroer- brokken in een gruis/ verbrand materiaal context, mogelijk in secundaire context

Observations made on march 4, 2011  The making of the fort obviously has disturbed the location, so has the plowing and possible other activities in the past. Neolithic finds related to loess layers surrounding the feature area, show at least some of the area is still "intact", though it is not certain if these artefact are on a 'in situ' surface. Three different activity spots are discovered, showing burned stones, burned/ rusted 'iron bog'- iron and at two different locations pieces of glass slags or melted glass-paste were found, sometimes glued with iron. One piece of bronze/ copper was found. Glass production was in a first stage (?), no decoration objects were found, only one indication of a 'rib' melted on a glass piece. In this case, the site could be considered an iron age activity settlement, such as are well known in Western Europe. The question was also, whether these glass waste products could be part of later activities, such as 17- 19 th century "glashütte"- activities. What I observe here is, the pattern of waste deposit follows the bigger feature shown by satellite, so in that case the feature as a whole should be part of the activity range. this is not logic when we regard the shape of the feature as a whole.
The surface of the plowed features demonstrates intense  activity, both on the soil structure as on the used materials. Further investigations are necessary, to make further conclusions.
Ned Observaties van 4 maart 2011 Het bouwen van het fort, samen met het  ploegen en andere mogelijke activiteiten in het verleden hebben de locatie duidelijk verstoord. Neolithische vondsten, gerelateerd aan de omliggende loess lagen tonen echter dat een deel van het gebied nog 'intact'is; hoewel het niet duidelijk is of deze artefacten zich in een 'in situ' laag bevinden. Drie verschillende activiteiten – plaatsen zijn vastgesteld, waar verbrand steen, verbrand/ verroest 'ijzeroer' -ijzer is gevonden en op twee plaatsen zijn hierbij ook stukken glasslakken / glaspasta gevonden, soms verkleefd met ijzer. Een stuk geoxideerd brons/ koper is gevonden.  De vraag is natuurlijk, of het hier niet zou gaan om een glasproductie uit een latere periode, zoals de 17-19e eeuwse glassmelterijen, zgn. "glashütten"; echter vormen de features waar het glasafval zich vertoont ( samen met de vele  spore van ijzerbewerking ) het ringvormige feature, zoals zichtbaar op de sattelietbeelden,zodat dan het hele feature een afspiegeling zou zijn van de productie activiteiten, hetgeen me niet logisch lijkt, gezien de vorm hiervan.
De productie van glas was in het eerste stadium (?), geen sieraden/ bewerkingsresten waren gevonden, sechts één aanwijzing van mogelijk een 'rib' ( zoals gebruikt op La Tene -armbanden), vastgesmolten aan een stuk glas. Vanzelf zou het ook een andere bewerkingsvorm van glas kunnen zijn, denk aan glasblaas activiteiten. Het oppervlak van het geploegde grondspoor vertoont intense activiteit, zowel aan de bodem als aan het gebruikte materiaal. Verder onderzoek is nodig om verdere conclusies te kunnen trekken.

 (Above) Piece of glass slag, containing a melted rib, like we usually notice at bracelets from the Iron Age.; (Boven) Fragment van een  glasslak, met vastgekleefde 'rib', zoals we die steeds tegenkomen op bv. armbanden uit de IJzertijd

(Image above) Late- Neolithic tools from the area of Fort Eben =Emael demonstrates the soil surface  layers have not completely disappeared ( left to right: drill, polished ax fragment, flake. core) 
(Afbeelding hierboven) Laat Neolithische werktuigen uit het gebied Fort Eben Emael toont aan dat grondlagen aan de oppervlakte niet geheel zijn verdwenen ( links naar rechts: boor, fragment gepolijste bijl, afslag, kern).

Find from the Ryckholt Mine Complex area : small La Tene glass fragment (Iron age) Notice the rib decoration at the bracelet.(Image: ARBAN collection)
Vondst  in de buurt van Rijckholt Vuursteenmijn Complex (NL) : fragmentje versierd La Tene armband (IJzertijd). Let op de rib versiering op de armband.(Foto: ARBAN collectie)


Internet references/ litterature  internet bronnen/ literatuur
Ria Berkvens, De opbouw en inrichting van de Romeinse soldatenbarak van de eerste tot de derde eeuw na chr. – proefschrift, 1995, herzien 2005) [ E-thesis]
zollberg co Roman forts
Google maps 2011; sattelite images used in the text
Viltaburg Ceastert Atvatuca ; artikel Hans Kreijns 2008
Es, dr. W. van; De Romeinen in Nederland; Uitg. Unieboek Bussum, 1981,pp. 60-97
Uk aerial archaology
note 1; Ria Berkvens mentions the following about the dimensions ( proefschrift, 1995) : Volgens Pitts/St.Joseph (1985, 164) was de breedte van de legioensbarak door het rijk ook min of meer consistent, namelijk 6,80 tot 7,40 meter plus een veranda.
note 2; see image of Ambleside Roman fort and Castellum traiectum
note 3; see the image and description: Es, Dr. W.A. van, De Romeinen in Nederland, 1981, image pp. 83
note 4;   onroerenderfgoed be
note 5; publ. Wolters, A – Kanne: Een verhaal van 17.000 jaar ;  1989 (unverif. source), only the basement would be of Roman origin
note 6 ( added) : bertsgeschiedenis: Keltdorf  ( image of such an ellipsoid fortification from the iron age) (Celtic fortifications) and  image of Barbury Castle Iron age fort; the regular shape could always be something from a total different period, like the Medievial or even more ( sub-) recent period.
note 7: see a map of the military installations at the fort Eben-Emael at and image below ( from Wikipedia, reworked) and at
note 8: At Veldwezelt (B) a distance of about 10 km, black glasspaste was found in an excavation see: article Grensschap, Romeinse tijd
note 9: See the article The antiquity of man, by Mike Brass, 1999,essay; The chemical composition of glass in ancient Egypt
J.F.M. FFrench On traces of an ancient glass manufactory; in:The Journal of the Royal Historical and Archaeological Association of Ireland 1886 pp. 420; mentions the olive green glass, found at a very remote place, Melitia, Wexford, Ireland

Jona Lendering Atuatuca Tongeren ( article)

Caesar Opera omnia: De bello Gallico text in Latin and Dutch ( transl. Dr. J. J. Doesburg) internet text ( Julius Caesar)
ARC rapport Houten ( glaspasta vondst in boring) ( Een archeologisch inventariserend
veldonderzoek (IVO) door middel van een verkennend en een karterend
booronderzoek, aan de Binnenweg te Houten, gemeente Houten (U.))
Glaspasta, hoe het wordt vervaardigd ( Kanne-Kruike, Rotterdam) ; kalk is hiervoor essentieel: vandaar de uitstekende locatie bij Eben -Emael?
Glass fabrication explained; making of glass University London
Image of black Roman glass piece comparitive to the one found at Eben ( Museum of London)
 M.P.F. Verhoeven ,dr.;RAAP-rapport 1769 Studieopdracht naar een archeologische
evaluatie van het plateau van Caestert (Riemst, Provincie Limburg)

Gallo Romeins museum Tongeren ( visit recommanded, bezoek aan te bevelen)
Heli Roosens, dr. (138) in : database trouvés . H. Roosens richtte in 1963 het Instituut voor het Archeologisch Patrimonium (IAP) op. Dit bleef bestaan tot 1991.
R. Schwab, D. Heger , B. Hüppner ,E. Pernica ; The provenance of iron artefacts from Manching: a multi -technique approach, Archaeometry 48, 433-452 publ. 2006
Dirk Vlasblom, Glas uit de ijzertijd artikel
IJzerbewerking India: "glas als bijprodukt van ijzerbewerking, en later gebruikt voor het maken van glas" artikel van Dr. Gift Siromoney's Home page archaeology  ( goed artikel, slechte foto's) [ ref: Ancient iron-smelting site near Tambaram   Madras Christian College Magazine, Vol. xxxviii, No.1, pp. 41-44, November, 1968 ,Gift Siromoney]
J.H. Money, The Iron age Hillfort and Romano-British Iron-working settlement at Garden hill, Sussex, Interim report on excavations 1968-78, Brittannia 1977 -8, pp. 339 -350, JSTOR
Article about Wrought iron; about the charcoal iron – fabricage, (pre- industrial)
The process of Iron and steel making uk

© article and photographs  by Arbannig,  2011.
© All sattelite images by Google Maps 2011


Artifacts from Rullen (B) fitting in a small tool assemblage of nomadic (?) groups (= pre-Neolithic)
In all images 1 square =  1/2  cm2 [ Click to enlarge]

  Nederlandse versie  oude veldgewassen (uit de cursus door L.J.Groen,  2008)


Oude veldgewassen staan weer volop in de belangstelling. Een aantal soorten wordt om nostalgische redenen ‘herontdekt’ zoals   bepaalde verfplanten. Van andere soorten oude veldgewassen wordt het praktische nut herontdekt, zoals  bijvoorbeeld  van de Hennep voor  de vezels en  van Pluimgierst voor een glutenvrij dieet. Bepaalde speciale variëteiten van oude veldgewassen worden zelfs gekweekt voor ( 3-) sterren restaurants, als exclusieve groente.
Verder worden oude veldgewassen vanuit natuureducatief oogpunt  aangeplant in diverse soorten tuinen (Heemtuinen, Botanische tuinen en zogenaamde “oertuinen”).

Hier behandelen we  een aantal oude veldgewassen, zoals die voorkomen in de Kasteeltuin Oud Valkenburg  bij  Kasteel  Schaloen te Valkenburg. Nadat we bekeken hebben wat nou eigenlijk veldgewassen zijn, volgt er een korte uiteenzetting over bodemgebruik en prehistorie van Zuid-Limburg. Dit, om te begrijpen hoe in de loop der eeuwen onze veldgewassen zijn ontstaan en een aantal van hen in onbruik zijn geraakt.

Tenslotte behandelen we een 17-tal veldgewassen en bezien hiervan de kenmerken en   het gebruik ervan  vroeger. Een aantal tabellen en afbeeldingen  zijn opgenomen bijvoorbeeld voor het verduidelijken van het ontstaan van tarwerassen.
Voor wie verder wil lezen is  er een korte literatuurlijst aan dit artikel toegevoegd.


Cultuurgewas, veldgewas, akkergewas. Benamingen die allemaal hetzelfde aanduiden: een door de mens gecultiveerde en geselecteerde plant, die omwille van bepaalde eigenschappen in grotere hoeveelheden werden aangeplant voor een bepaalde opbrengst ( zaden, wortelen, bloemdelen, bladdelen).

Er bestaan planten en bomen , die we niet moeten verwarren met cultuurgewassen. Het gaat om planten, struiken en bomen, die we gebruik(t)en al naar gelang we deze tegenkwamen ( en nog tegenkomen ) in de ( directe ) omgeving.
Gebruiksplanten komen in het wild voor met name de laatste halve eeuw worden ze aangeplant. Hiertoe rekenen we o.a. de Vlier, de Braam,  de Framboos,  de Bosbes  en vele kruiden waarvan o.a.  thee gemaakt kan worden. De opbrengst van gebruiksplanten in het veld   is afhankelijk van  een goed seizoen en bijvoorbeeld de standplaats van het gewas. Verder  moeten we  ook bedenken dat vroeger  ( tot in de Late Middeleeuwen ) ook veel gebruiksplanten aanvullend  werden gebruikt als groente: men verzamelde eenvoudig soorten als Zuring , Paardebloem, Melde, Ganzenvoet  -soorten,   en zaden van bepaalde Zeggen, de bladeren van de Weegbree, en bijvoorbeeld Duizendknopen. Daarbij kunnen verder nog genoemd worden de vele noten ( Eikels, Walnoten en Hazelnoten ) en ook paddestoelen enz. die als gebruiksplant werden gezocht.  Van bijvoorbeeld  de  Sleedoorn is bekend dat de vruchten ervan  veelvuldig werden  gegeten in prehistorische gemeenschappen.

Het is duidelijk dat gebruiksplanten worden verzameld en cultuurgewassen worden geoogst.
In beide gevallen was de opslag van de verzamelde / geoogste planten  zeer belangrijk.


Cultuurgewas :  een door de mens geselecteerde plant die apart wordt aangeplant ( en eventueel “ verbeterd”  via kruisingen)meest in grotere hoeveelheden, om kunstmatig de opbrengst te vergroten.

De hier behandelde soorten zijn cultuurgewassen, die normaal in grote aantallen  werden en worden aangeplant. Op het veld.  Het zijn dus zon en lichtminnende soorten.
Deze gewassen  zijn niet van alle tijden dezelfde geweest. Er zijn  in onze streken cultuurgewassen verdwenen, en andere juist geïntroduceerd.
Zo kennen wij de Aardappel sinds de ontdekkingsreizen van Columbus  hetzelfde geldt voor de Tabaksplant en  de Maïs. Een soort die nauwelijks meer gebruikt wordt , is Pluimgierst.
Pluimgierst was reeds  in de ijzertijd een soort  broodpap.

Het gebruik van veldgewassen kan in onbruik geraken, doordat  er vervangende gewassen zijn  die beter te bereiden zijn .Denk hierbij aan graangewassen waarbij  er een aantal zijn  gedegradeerd tot  bijvoorbeeld gebruik in  vogelvoer zoals   de Boekweit, en Pluimgierst. Of er zijn chemische toepassingen uitgevonden die plantaardige stoffen vervangen  ( o.a bij  verfgewassen en oliehoudende planten ). Er zijn soorten die in bepaalde streken een oud veldgewas worden, zoals we zien bij graansoorten. In  delen van Afrika wordt bijvoorbeeld  Emmertarwe  nog volop gegeten, terwijl in West -Europa deze graansoort praktisch  nergens meer te vinden is.

Aardig te vermelden is, dat sommige oude veldgewassen in Oost -Europa zomaar op een akker in bepaalde streken zijn te vinden. Dit draagt bijzonder bij tot de mogelijkheden tot onderzoek naar verspreiding en gebruik van ( oude) veldgewassen.
Om te begrijpen  hoe diverse gewassen in cultuur genomen zijn  in onze streken, is een kort overzicht van  de pre- en protohistorie van het gebruik van de bodem nuttig. Zo  kan begrepen worden hoe het gebruik van gewassen steeds samenhangt met  de heersende klimaat- omstandigheden  en  het niveau van de heersende cultuur.


Lang voor de mens gewassen ging inzaaien om een hogere opbrengst aan zaden of andere  plantdelen te verkrijgen, trok de mens als nomade door Europa.

Oude steentijd, (Paleolithicum,  300.000  tot ca. 8000 voor Christus)

Voor dit artikel voert het te ver een uitvoerige beschrijving te geven van het landschap en is deze periode niet interessant.Enkele regels zullen dat direct verhelderen.
Immers, in de Oude Steentijd was Zuid-Limburg een soort toendra landschap. De mens leefde  hoofdzakelijk van de jacht. Stel U ook voor hoe hier Mammoet en Wolharige Neushoorn rondliep en de mens over de drassige toendra’s zich verplaatste.  Aan akkers of zelfs het op kleine schaal bewerken van de bodem  hoefde men niet te denken, én dacht men niet. Het was eenvoudig ook niet nodig om gewassen te verbouwen. Er was voedsel voldoende voor de kleine  leef -gemeenschappen. Het  aandeel aan plantaardig voedsel  dat men kon vinden zal uiterst gering geweest zijn. Het landschap bracht hooguit enkele bessoorten voort, die men vermoedelijk wel zal hebben gegeten. Als boomsoorten kennen we tegen het eind  van deze periode  de variant van de berk, de Dwergberk, en enkele naaldsoorten.
Op de Limburgse plateau’s  kon je  ondiepe meertjes aantreffen, die afwaterden via geulen naar de lagere dalen, waar via echte riviertjes als de Geul en Gulp  het water werd afgevoerd naar de Maas.
Aan het eind van het Paleolithicum veranderde het landschap geleidelijk, door de verschillende  koude periodes en ijsafzettingen. Het klimaat in onze streken begon langzaam op te warmen. Voor de mens in West - Europa braken betere tijden aan.

Midden Steentijd (Mesolithicum ,van  ca. 8000 voor Chr. – 5000 voor Christus)

In  de Midden Steentijd veranderde het  uiterlijk van  het landschap ingrijpender. Het werd geleidelijk aan  dus warmer. De mogelijkheden tot het consumeren van plantaardig materiaal werden ook groter: met het verschijnen van  bossen verscheen een gevarieerd beeld aan planten, struiken en bomen. De grote  diersoorten van de toendra zoals Reuzenhert, Wolharige Neushoorn en Mammoet  waren  hier verdwenen door het ontstaan van gemengde bossen. In die bossen en op open plekken leefden  nu een verscheidenheid aan (kleiner) wild zoals Edelhert, Das, Vos, Ree, Hazen, Konijnen, Wilde Zwijnen, enz.. Men leefde van zowel  van de jacht,  de visvangst alsook van wat men in de bossen en op de velden verzamelde aan noten, bessen, wortels en wilde  planten.
Uit archeologisch onderzoek blijkt, dat men o. a. Eikels (Quercus robur), Hazelnoot (Corylus avellana ,Wilde appel (Malus sylvestris)) en  de Waternoot ( Trapa natans) verzamelde. Deze laatste soort komt thans veel verder naar het Zuiden voor  ( Meer precies: noordelijke verspreidingsgebied is Midden-Frankrijk), een indicatie dus dat het hier aanmerkelijk warmer is geweest in het Mesolithicum.
De mensen leefden in kleine groepen bijeen. In Zuid-Limburg verbleven deze  kleine groepen meest op de randen van het Limburgs plateau. Door de opwarming van het klimaat was het ook hier nog  behoorlijk nat. Op de hogere delen (Hoog en droog) vinden we de restanten van deze Midden-Steentijd groepen terug: vuurstenen werktuigjes zoals   pijlspitsen, schrabbers, speerpunten, enz.
Het ( drink- ) water was zuiver, het  bevolking -aantal was  gering. Uit onderzoek is gebleken, dat de mensen in het Mesolithicum gemiddeld ouder werden  dan in  bepaalde perioden  van de latere Middeleeuwen.

De Jonge Steentijd, (Neolithicum ,5000 voor Christus – ca 1500 voor Christus)

De grote ommekeer  in onze streken kwam op het eind van  het Mesolithicum, (ongeveer 5.300 v. Chr.). De eerste landbouwers kwamen, onder andere de bekende Bandkeramiek - cultuur, waarvan we de resten van hun  nederzettingen hebben gevonden bij Elsloo - Stein. De Bandkeramiek- boeren  hadden echter in Midden -Limburg ongeveer hun meest Noordelijke verspreidingsgebied (in Zuid-Limburg  zijn  geen sporen van deze cultuur gevonden). In de rest van Nederland werd er  op dat moment alleen nog gejaagd en verzameld.
De landbouw  hier in Limburg  was aanvankelijk zeer  primitief. De akkertjes ontstonden door bos om te hakken en plat te branden. De opbrengsten van deze kleine, dikwijls braak liggende  akkertjes was relatief gezien  laag. Het lastigste probleem  voor deze akkertjes was “onkruid”. De akkertjes konden wel goed bemest worden, doordat er ook veeteelt werd bedreven. De akkertjes lagen op de Maas-terassen. Naar de Maas toe werden de graslanden gebruikt als hooilanden voor het vee. Het vee kon ook op de akkers verblijven, en hielp zo mee het
“ onkruid” te bestrijden.
Voor het bewerken en oogsten werden houten voorwerpen gebruikt in combinatie met vuursteen.

Uit stuifmeelonderzoek is verder af te leiden, dat in de Lage Landen gemiddeld  rond 5000 voor Christus de eerste akkers zijn aangelegd. In Drenthe  gebeurde dit  een stuk later namelijk rond 4000 voor Christus. Dat kunnen we zien, doordat de hoeveelheid stuifmeel  afkomstig van boomsoorten ineens drastisch vermindert ten opzichte van stuifmeel van granen en akkeronkruiden. De grote ontbossing van de Lage Landen is  dus ca. 6000 jaar geleden begonnen…
En hier komen we  dus bij de oude veldgewassen, het thema van dit artikel.

De gewassen die  als eerste werden verbouwd waren graansoorten. Graansoorten zijn gekweekte grassen. In feite was een akkertje in die tijd niets anders dan een veldje  door de mensen veredelde grassoorten bij elkaar.
Stel voor hoe de mensen in die tijd een veldje maakten in het bos en op de verbrande bosbodem met primitieve stenen en houten voorwerpen de bodem “ beploegde”.  In deze bewerkte bodem vervolgens zaadjes wierp , zaadjes,  van voor die tijd  al veredelde grassoorten. Zorgvuldig werd bijgehouden hoe en wanneer het graan rijp was. Men had vanaf deze tijd de kalender nodig…en het is uit deze tijden dat we in Europa de grote Steen-objecten  (Megaliten) vinden zoals  in Stonehenge. Uit botanisch onderzoek blijkt verder , dat veel “ onkruid” soorten zijn meegedorst  en in het graan zijn gekomen. Veel van deze  kruiden hadden dezelfde cyclus en groeihoogte van het graan dat verbouwd  werd ( bijvoorbeeld  de Bolderik (Agrostemma githago).

De graansoorten die aanvankelijk in het Neolithicum  door de Zuid -Limburgse boeren werden verbouwd waren  Emmertarwe (Triticum dicoccum) en Eenkoorn ( Triticum monococcum). Daarnaast werd  er  wat Vlas (Linum usitatissimum) verbouwd evenals de Slaapbol (Papaver somniferum) en de Erwt (Pisum sativum). In mindere mate werd er Gerst ( Hordeum vulgare var. nudum) verbouwd    ( bron: archeologische opgravingen te Elsloo-Stein, Limburg).
Het graan werd in ondergrondse kuilen bewaard.  Pas duizenden jaren later, in de ijzertijd past men bovengrondse opslag toe, in zogenaamde “spiekers “,  dat zijn houten gebouwtjes  op een verhoging op palen tegen  de vraat door muizen.
Late bronstijd (ca. 1500 v. Chr.)– Vroege  ijzertijd (  ca. 800 voor Christus).

In de loop der eeuwen verandert het landbouwgebruik langzaam. Graansoorten als Pluimgierst( Panicum miliaceum) en Spelttarwe ( Triticum spelta) doen hun intrede  in de Lage Landen.  Nu wordt er  graan verbouwd op de zogenaamde Celtic Fields, kleine omwalde akkertjes van ca. 40 bij 40 kilometer. De naam Celtic Fields is overigens verkeerd gekozen,
Omdat men ten onrechte dacht dat het om Kelten zou gaan , die dit akkersysteem hebben ge- kozen.   Wie zulke oude ijzertijd - akkertjes wil zien kan dat bij Wekerom op de Veluwe of in Drenthe bij Schoonloo( gerestaureerd) zien . Op deze akkertjes werden graansoorten verbouwd als Emmertarwe en Gerst. De akkertjes waren omgeven door wallen, die ontstonden doordat alle onkruiden, takken, stenen enz. van de akker om de akker als een wal werd neergelegd. Het latere (vroeg-)Middeleeuwse  houtwallen – systeem ontstond pas veel later: men omwalde een stuk grond en wilde het vee buiten houden of juist erbinnen.
Nog later  beplantte men deze wallen met houtsoorten, terwijl ook spontane groei van Vlier, Berk, Braam enz. deze wallen beplant kan hebben.
Door het vormen van  meer permanente nederzettingen namen de aantallen mensen die, afhankelijk van de cultuurgewassen, gestaag toe. De bevolking nam dus toe, met de komst van de landbouw.

Aan de verschillen tussen de wilde en de gecultiveerde soort van een bepaalde  plant, kunnen we zien of de cultivatie reeds lang geleden in gang is gezet.   Van de Rogge (Secale cereale) is bekend, dat de wilde en de gecultiveerde soort weinig verschillen: deze graansoort is dus niet lang geleden in cultuur genomen.
In Limburg valt de verbouw van Rogge samen met de komst van de Franken, na 400 na Christus.

Romeinse tijd ca 0 – 400 na Christus

Het huidige bodemgebruik in Zuid-Limburg is  zelfs mede  bepaald door de invloed van de Romeinen, die in onze streken woonden vanaf de 1e tot ca 4e eeuw na Christus. Wilde appel (Malus sylvestris), Wilde kers  ( Prunus avium )  komen van nature voor in onze streken. Wij vinden deze vaak in combinatie met  de Sleedoorn (Prunus spinoza ) terug in onze hagen. De Romeinen legden hiervan boomgaarden aan.  De Romeinen introduceerden  in onze regio ook de notenbomen (Juglans regia) en de  Tamme kastanje(  Castanea sativa), de laatste ook om het waardevolle hakhout.

Op de randen van de  Maasvallei en op het plateau (ook bij Valkenburg) legden de Romeinen uitgestrekte landbouwgebieden aan, met daarin gelegen de zogenaamde villae rusticae;  rond deze eerste Limburgse hoeven werd met name Spelttarwe (Triticum spelta) verbouwd voor de Romeinse legioenen.  Maastricht ontstond zelfs op de plaats waar de Romeinen  in de 4e eeuw een soort versterkte opslagplaats van graan ( een zgn. Horreum) maakten op de plaats waar de Maas het beste overgestoken kon worden. De aanleg van voedselvoorraden was van groot strategisch  belang voor de Romeinse troepen: deze waren zo  gegarandeerd voorzien van voedsel en onafhankelijk van  aanvoer vanuit het verre achterland.
Uit botanisch onderzoek ten behoeve van de archeologie  is verder  gebleken, dat  vanaf de Midden - Romeinse tijd ( 100-300 na Chr.) Dille (Anethum graveolens), Selderij (Apium graveolens), Raapzaad (Brassica rapa) Koriander( Coriandrum sativum), Linze (lens culinaris ) en  Vlas (linum usitatissimum) werd verbouwd.

Middeleeuwen (beide periodes tot 1500)

Vanaf de Late Romeinse Tijd (300-500) komt hier bij o.a.   de Druif (Vitis vinifera)  en de Tuinboon (Vicia faba). Vanaf de Karolingische Tijd  ( ca 9e eeuw na Christus) worden  Koolsoorten  (Brassica rapa, Brassica nigra ) ,Boekweit  ( Fagopyrum esculentum )
en Haver  ( Avena sp.) op grotere schaal verbouwd.Vanaf ca. 1500 worden verschillende  nieuwe soorten geïntroduceerd zoal Tabak, Maïs en Aardappel.Vele soorten worden gekruist en “veredeld” , voor een grotere opbrengst, betere weerstand tegen ziektes of beter aangepast aan het klimaat ( denk hierbij aan soorten als Sla, Andijvie, Bieten enz. ).


1. Boekweit (Fagopyrum esculentum)

Als familie van  de Zuring en de  Rabarber, behoort Boekweit  tot de Duizendknoopfamilie.
Boekweit komt in de 8e tot 9e eeuw waarschijnlijk voor het eerst in cultuur voor in ons land, zij het dan op zeer kleine schaal.
Uit stuifmeelonderzoek blijkt, dat deze soort al in de 12e eeuw wordt verbouwd op hele arme zandgronden. Tussen 1500 en  ca. 1900  werd een groot deel van de arme zandgronden( ook in Limburg) met boekweit beplant.Meestal in combinatie met rogge (ook een soort van arme zandgronden).
Je kunt er o.a. pannenkoeken van bakken.Het past goed in een glutenvrij dieet.

2. Hennep (Cannabis sativa)
Familie van de Cannabinaceae, ofwel de Hennepfamilie. De Romeinen kenden het gebruik van Hennep als medicijn ( pijnstillend ).
In West-Europa werd hennep vooral gekweekt  voor het maken van touw, kleding  en als omheining.
De vezels worden gemaakt van de mannelijke plant. Deze  vezels liggen rond  de houtachtige kern. Door middel van “roten”kunnen de vezels van deze kern worden verwijderd. Roten is een proces, waarbij door middel van vocht en bacteriën, de vezels langzaam loslaten van
de kern. Zo’n proces werkt net zo bij andere soorten waar ook vezels van worden gebruikt, zoals brandnetels of vlas.
Hennepvezels kunnen worden geweven of in elkaar gedraaid ( getwijnd) worden tot touw. De vezels worden ook gecombineerd met wol gebruikt, om de stof  sterker te maken.
Het opwekkende deel van de hennepplant  is overbekend. De vrouwelijke planten leveren na de bloeitijd de werkzame stoffen, die thans ook als medicijn( pijnwerend) worden gebruikt.
Hennep is inmiddels een beetje uit de vergeethoek, maar  wordt zeker niet algemeen verbouwd.

3. Emmer (Triticum dicoccum) en Eenkoorn  (Triticum monococcum)
De wilde vorm van Eenkoorn( Triticum boeotium ) werd vermoedelijk al zo’n 12.000 jaar geleden verzameld.Vermoedelijk komen onze graansoorten uit het Midden-Oosten. Van 8000 voor Christus tot  in de Bronstijd ( zo’n 1500 voor Christus) werd Eenkoorn wijdt verbreidt op aarde verbouwd.
Emmertarwe voert de boventoon als graansoort in de IJzertijd.  Eenkoorn werd hier dikwijls bij aangeplant. Zo is uit de opgravingen  van de Neolithische boerderijen  bij Elsoo op de aangrenzende akkertjes uit die tijd  een combinatie van beide soorten gevonden.
Zulke graansoorten waren niet erg productief. Triticum speltoïdes ( Wilde Spelttarwe) en Triticum monococcum (Eenkoorn)  worden verondersteld onderling gekruist te zijn tot de Emmertarwe( Triticum diccocum).
Emmertarwe is een soort die nu nog in Afrika wordt verbouwd, o.a. in Ethiopië, waar ca. 7 procent van de verbouw van granen uit Emmertarwe bestaat.Eenkoorn wordt thans nog verbouwd in Frankrijk, Italië en Turkije.
De huidige tarwe is Triticum squarrosum (Tarwe) en Triticum durum ofwel Harde Tarwe.
Deze soorten zijn door kruisingen in de loop der eeuwen ontstaan.
Te vermelden is verder, dat de Egyptenaren al  6000 voor Christus tarwe kenden als graansoort: het is in de piramides aangetroffen.(Kamut- tarwe, Triticum turgidum). Deze tarwe soort wordt beschouwd als de voorloper van onze tarwerassen.

4. Spelt (Triticum spelta)
Een zeer oud tarweras, de opvolger van de zogenaamde “eenkoorn” –tarwe. Spelt komt waarschijnlijk uit Iran, vermoedelijk zo’n 7000 jaar geleden gekruist uit Emmertarwe en een ander grasje : “ Triticum tauschii”. Uit opgravingen is ons bekend dat Spelt  in Duitsland  al werd verbouwd  rond 2500 jaar voor Christus. 
In de loop der tijd is spelt weinig onderhevig geweest aan menselijke ingrepen, in tegenstelling tot tarwe, dat vrij kwetsbaar is voor ziekten en om allerlei productie - technische behoeften van de moderne mens moest worden aangepast.
Andere tarwerassen zijn voortdurend verbeterd, aangepast aan de  grote monocultuur – productie en veranderd om een hogere opbrengst  te verkrijgen.
Spelt mist alle technische verbeteringen die op tarwe zijn toegepast en bevindt zich nog in de oervorm. Het gedijt niet op met kunstmest behandelde grond, heeft een vrij lange, slappe en dunne stengel vergeleken met tarwe, zodat het bij een zware regenbui snel plat gaat liggen en mede daardoor niet met machines geoogst kan worden. Spelt is moeilijker te dorsen, omdat de korrels steviger in  het kaf ingesloten zijn. Het verbouwen van spelt is dus duurder en meer arbeidsintensief dan gewone tarwe. De stevige omhulling van de speltkorrel heeft als voordeel dat het ontsmetten van het zaaizaad (met chemische middelen. zoals bij tarwezaad) niet nodig is en dat spelt minder snel  door ziekten wordt aangetast, zodat chemische bestrijdingsmiddelen niet nodig zijn. Tot ongeveer 1930 werd Spelt in Nederland en Duitsland verbouwd. Sinds 1997 wordt spelt weer op beperkte schaal ( ca. 200 hectare) verbouwd.In feite gaat het hier om biologische landbouw.

5. Pluimgierst ( Panicum miliaceum)

Deze soort is bekend uit de ijzertijd. Ook in de Romeinse periode is deze soort een bekend gewas. Vervolgens lijkt het  dat pluimgierst in de vergetelheid raakt en dus ook in de 15e eeuw, als pluimgierst weer in gebruik raakt, al een oud veldgewas was.
Pluimgierst is glutenvrij en kon tot een papje gemaakt worden.
Tegenwoordig vinden we pluimgierst als bestanddeel van vogelvoer, en hier en daar  komt de soort adventief  voor in bermen.

6. Huttentut  (Camelina  sativa)

Net als bij raapzaad   werd deze soort voor de olie verbouwd. Het was een bekend “onkruid” in  de vlascultuur. Zo heeft het ook de bijnaam “vals vlas”gekregen.  De olie uit het zaad werd gebruikt voor lampen en voor huidverzorging. Huttentut is een kruisbloemige en familie van de kolen, een Brassicaceae, net als koolzaad en raapzaad. De planten  worden ongeveer  30 - 100 cm groot. De bloemen zijn hel- tot donkergeel.Huttentut kan goed op zandgronden worden verbouwd en levert meer op dan bijvoorbeeld raapzaad. De zaden van de huttentut hebben een vetgehalte van ongeveer 35%. Deze olie werd gebruikt voor de verlichting en voor de verzorging van de huid.
Zoals bij veel meer planten werden niet uitsluitend de zaden gebruikt. Van de stengels werden mandjes gevlochten  en de wat steviger stengels werden als een soort “riet”gebruikt in de dakbedekking. Soortgelijk gebruik van planten komen we tegen bij rogge, waar de stengels ook werden gebruikt als extra dakbedekking; en wat te denken  van het kaf van de Emmertarwe, die mogelijk zelfs gebruikt werd als zachte vulling om eieren op te leggen in mandjes…

7. Raapzaad (Brassica rapa)

Deze soort wordt in archeologische context heel vaak teruggevonden. In de vroege en late Middeleeuwen was dit een populair veldgewas, die met name voor de verlichting werd verbouwd.
Maar ook in de keuken werd de olie gebruikt voor het klaarmaken van maaltijden.
De Brassica – stamvorm is de vorm van waaruit onze koolsoorten zijn gekruist. Zo kennen we o.a. de Brassica napus, Koolzaad zoals die destijds veel in de drooggevallen polders groeiden; de Brassica rapa var. esculenta,  Keukenraap, de Brassica nigra  = Zwarte Mosterd als grondstof voor Mosterd, de Brassica chinensis , de Chinese kool en  de Brassica oleracea,  de overbekende  spruitjes of spruitkool.

8 en 9  Meekrap (Rubia tinctorium)  en Wede  (Isatis tinctoria)
Het Latijnse achtervoegsel “tinctorium” betekent “kleurstof” ,zoals ook bekend uit andere plantennamen:  Anthemis tinctoria (  gele kamille), Genista tinctoria (verfbrem) en bv. de Indigofera tinctoria (Tropische indigostruik). Allemaal planten die vanwege de kleurstof werden verbouwd.
De meekrap levert  een rode kleurstof. Een zeer oude plant, die reeds beschreven wordt als verfplant voor textiel  in de 3e eeuw na Christus (Griekenland, Egypte). In de Middeleeuwen kwam Meekrap veel voor in de tuinen. De rode kleurstof werd  uit de wortelstok gewonnen  als de plant 3 jaar oud is  en een jaar lang  droog opgeslagen.  Daarna  kon zij worden gemalen. Om bijvoorbeeld wol te verven was  25-50 gram wortelpoeder nodig per 100 gram wol.
Wede geeft een blauwe kleurstof, de enige bron van natuurlijk blauw die bij ons inheems is. De hiervoor al genoemde  Indigostruik (Indigofera tinctoria)  is afkomstig uit India. Wede was al bekend in Egypte, in ieder geval rond 200 v. Christus.
De kleurstof werd na de oogst gewonnen  uit een gistende brij die uit de bladeren ontstond na het in kuipen te laten gisten. Van deze brij werden bollen gemaakt. De gedroogde bollen werden later gebruikt om textiel hierin  te weken. Het verven vond plaats in "urinekuipen": men gebruikte namelijk urine als "beitsmiddel", om de verf kleurecht te maken. De kleurstof hecht zich aan het textiel, dat te drogen wordt gehangen. De geelgroene kleurstof komt in aanraking met zuurstof uit de lucht, waardoor het verandert in onoplosbaar blauw (indigo) dat ook niet meer uit de textiel gespoeld kan worden. Men liet het geheel in het weekend  drogen en alles bleef dan  tot maandagochtend staan en  men hing het pas  dan te drogen. Daardoor hadden de textiel -ververs "verplicht" vrij op maandag als de textiel te drogen hing. Zo komen we aan de uitdrukking "blauwe maandag".
Nadat er vanaf ongeveer  1600 verfstoffen van de Indigostruiken uit India naar Europa worden geïmporteerd, raakt de verbouw van Wede in onbruik.  De nieuw geïmporteerde verfstof van de indigostruik is vele malen krachtiger en goedkoper. Bovendien hoeft er geen omslachtig beitsproces meer plaats te vinden.  Maar ook het  commerciële gebruik van de indigostruik hield op rond 1900.  Want sinds1880 werd indigo kunstmatig gemaakt door Bayer en in 1897 is de productie van deze verfstof in de fabriek van start gegaan.

10. Wouw (Reseda luteolea)
Er zijn veel planten in onze streken, die gele kleurstoffen produceren. De gele  kleurstof die uit de Wouw gemaakt werd was de belangrijkste. De Wouw is één van de vier Reseda soorten, die in Nederland voorkomen. Oorspronkelijk afkomstig uit het Middellands Zeegebied is die voor zijn verfstof al eeuwen geleden naar midden Europa gebracht. Wouw is ook  bekend van vondsten van 4000 jaar geleden, waar men rond paalwoningen in de bodem van een  meer in Zwitserland zaden van de  Wouw heeft aangetroffen. Het is niet zeker of dit was vanwege de gele kleurstof  of vanwege de geneeskrachtige eigenschappen. De gele kleurstof  werd vooral gebruikt om zijde te verven. Uit  botanisch onderzoek in Maastricht blijkt dat in de Romeinse tijd de Wouw als verfplant in Maastricht is verbouwd.
Enkele andere kleursoorten uit planten: rood/roze kleurstof   uit de wortel van Zuring (Rumex sp.),  zwarte kleurstof  uit de Moerasspirea ( Filipendula ulmaria ) en bruine verfstof uit platgeslagen Jeneverbes- bessen (Juniperus communis ).

11. Vlas (Linum usitatissimum)
Geschiedenis van de plant: Vlas is een van de oudste en beroemdste cultuurplanten van de mens. Uit hiëroglyfen is op te maken dat de oude Egyptenaren reeds vlas verbouwden.. De naam “Linum Usitatissimum” is Latijn voor "het meest gebruikte linnen". Vlas wordt al bijna 10.000 jaar lang gebruikt als plant om linnen van te maken.Eigenlijk kun je stellen, dat de mens na de dierenhuiden  het vlas is gaan gebruiken om zich in te kleden. Zoals met zoveel andere planten heeft Vlas een weg afgelegd vanuit het Midden-Oosten naar onze streken.
Alle delen van de vlasplant worden gebruikt: van de zaden maakt men olie voor kleuren, verven, cosmetica en vloerbedekkingen. De vezels worden ook gebruikt voor kompressen.
Vlas wordt in West-Europa verbouwd onder prima condities. In 3 maanden groeit de plant op en is gebruiksklaar om verwerkt te worden. Na de zeer korte bloei( 1 dag) worden de planten geoogst en gedroogd. Om de vezels te bekomen, wordt het vlas geroot.(zie ook de  Hennep).Dit roten gebeurde dikwijls bij riviertjes, maar  kan ook op het land geschieden : inwerking van vocht en zonneschijn doet het eiwit pectine afbreken, waardoor de lange vezels loslaten.De lange vezels ( het lint) levert de linnen. Die worden nat gesponnen, om een regelmatig dun soort linnen te krijgen. De verbouw van linnen vindt thans plaats op grote schaal: zo’n 85.000 hectare landbouwgrond is met vlas bedekt.
Enkele andere oude veldgewassen:
12. Kaardenbol  (Dipsacus sativa) dit kruid  is een gebruiksplant, die vroeger werd gebruikt om wol te kaarden.(De plant heet dan ook wel weverskaarde). Kaarden  is het uit elkaar kammen van wol..De plant zelf is dus als werktuig gebruikt.
13. Cichorei (Cichorium intybus)
De cichorei en de andijvie zijn beide soorten van het geslacht Cichorium.
De planten uit dit geslacht  komen waarschijnlijk oorspronkelijk uit het Middellandse Zeegebied. In dat gebied groeit onder andere de wilde vorm van de andijvie (Cichorium endivia). De cichorei (Cichorium intybus) werd in geschriften  uit het Midden-Oosten al rond 2000 jaar voor Christus genoemd als cultuurplant. Op die wijze is deze plant waarschijnlijk in onze streken ook ingeburgerd geraakt.
De cichorei en de andijvie bezitten lichtblauwe bloemen. In enkele gevallen treft men aan deze planten roze of witte bloemen aan. Van de plantenwortels werd de koffie cichorei gemaakt  die  o. a. in de 17e eeuw in plaats van koffie werd gebruikt. Zulke koffie werd gemaakt door de wortels te vermalen.
14. Pastinaak (Pastinaca sativa)
Voorloper  en familie van onze winterwortel. De bladeren worden gebruikt , bijvoorbeeld in soepen.Op Krijtbodem in Limburg kan deze soort niet groeien.

15. Maanzaad, Slaapbol (Papaver somniferum)
De zaadjes van deze planten zien eruit als halve maantjes. Bovendien ga je ervan “ slapen” De betekenis van “Somniferum “  komt uit het Latijn: Somnus =slaap en ferre=brengen. Morfine wordt gemaakt van opium. Opium ( een dikke bruine pasta) is het gedroogde
melksap van de onrijpe zaadbol van de slaapbol . De opiumproductie gebeurt vooral in Aziatische landen. De in Nederland gekweekte papaverbollen bevatten nauwelijks werkzame stoffen. Vroeger werd Papaverolie aangewend in de schilderskunst om de craquelures te vormen in schilderijen. Deze absorbeerde de bovenste laag verf zeer snel en gaf zo het speciale effect. Wij kennen het  (blauwe ) maanzaad verder als broodversiersel op de korst van “maanzaad”- brood.
 16. Hop (Humulus lupulus)
Deze klimplant behoort tot de Hennepfamilie en groeit veelal in houtwallen en langs bosranden. De bloeiwijze( hopbellen) leveren een grondstof uit de vrouwelijke bloeiwijze, de hop- bitterstoffen ,voor  de productie van bier.
De Egyptenaren brouwden hun bier met Citroenschillen als bitterstof. Wel werden de jonge scheuten van de Hop door de Romeinen als groente gegeten. De Germanen hebben aan hun bier allerlei bittere kruiden toegevoegd.. Of men in de klassieke oudheid al wist dat Hop kon worden gebruikt om bier te conserveren is niet bekend, maar eerst in 768 wordt de Hop voor het eerst vermeld als `Hopfa` een plant die door zijn bitterheid dranken houdbaar kon maken. De stof die dit bewerkt `Lupuline` wordt uit de kegels gewonnen,evenals de etherische olie.
17.Linze (Lens culinaris , Lens esculenta )
De Linze is een  zeer oud veldgewas, dat vroeger veel werd gebruikt, o.a. in soepen. Het gewas  is bekend uit  de streken rond de Middellandse Zee voor onze jaartelling.In Sittard zijn bij opgravingen enkele verkoolde zaden van Linze gevonden: het gewas werd hier in de IJzertijd verbouwd.Linzen worden tegenwoordig in Frankrijk nog verbouwd. Linzen worden apart gekookt, of samen met groenten of rijst. Ze worden gegeten bij een warme maaltijd, of in soepen.

Lesley Bremness, "Kruiden - het complete naslagwerk voor het kweken en gebruiken", Uitgeverij Van Reemst, Houten)
C.Bakels & W.Dijkman  Maastricht in the first Millenium AD The archeobotanical evidence, Archeologica Mosana II, Maastricht 2000
H. van Haaster De Introductie van cultuurgewassen in de Nederlanden tijdens de Middeleeuwen”, in: A.C.Zeven (ed.). De introductie van onze cultuurplanten en hun begeleiders van het Neolithicum tot 1500 AD, pagina 53  104;  Wageningen, 1997

H. van Haaster en O. Brinkkemper :'RADAR, a Relational Archaeobotanical Database for Advanced Research' in Vegetation History & Archaeobotany (1995) 4, 117-125.
M.E.Th.De Grooth &G.J.Verwers Op goede gronden, ,Rijksmuseum van Oudheden,1984
Laura I. Kooistra Borderland farming, , uitgave R.O.B.  Van Gorcum , 1996

Chronologie van voedselgewassen
             voor  West- Europa
Cursief: geteelde gewassen

Datering                 Landschap                         Voedsel gewas / veldgewassen        Graansoort

Paleolithicum           Toendra,toendra-             waarschijnlijk: Bessen,                       -
(300.000-8800        moerassen                            wortels,bast van Dennen                  -

Mesolithicum       Wouden,open                     Hazelnoot, Bessen,Kruiden              -
(8800-4900             plaatsen,moerassen            Vruchten: Bosaardbei,Braam            -
v.Chr.)                   zeer dicht begroeid             Framboos,Wilde Kers,Waternoot    -

Neolithicum          Wouden,eerste                    Als Mesolithicum* en:                      Eenkoorn
(5300-2000             bouwlanden,                        Graan , Erwt / Boon.                         Emmertarwe
v.Chr.)                   Bos en moerassen               Vlas,Maanzaad                                  Spelttarwe                          

Bronstijd               Bouwlanden,bos,                               Als Mesolithicum* en:                      Gerst,Spelt
(2000-800               moerassen                            Graan , Erwt / Boon ,Vlas
v. Chr.)                Zandverstuivingen

IJzertijd                  Bouwlanden,bos                 Als Mesolithicum* en:                      Emmertarwe
(800-12 v. Chr.)   moerassen,heide                   Graan , Erwt / Boon ,Vlas                Pluimgierst
                               Zandverstuivingen             Brassica,Huttentut,Maanzaad        Gerst

Romeinse tijd       Bouwlanden,bos                 Als Mesolithicum* en:                      Spelttarwe
(12 v.Chr.-             moerassen,heide                 Graan , Erwt / Boon ,Vlas                Pluimgierst
450 n.Chr.)            Zandverstuivingen             Brassica,Huttentut,Maanzaad,       Gerst,Haver
                                                                              Koriander,Linze,Dille,Selderij        Broodtarwe
                                                                              Biet, Worteltjes ,Verfplanten
(450 n. Chr.           Bouwlanden,heide,             Graan , Erwt / Boon ,Vlas                (Als Rom.
- 1500 n. Chr.)       moerassen,weinig bos        Brassica,Huttentut,Maanzaad        periode
Koriander,Linze,Dille,Selderij        +rogge)
                                                                              Boekweit,Hennep,Hop, Biet,
                                                                              Verfplanten, Worteltjes

* =  Het verzamelen   van planten en bessen, bladeren enz. als belangrijke aanvulling
op ander voedsel, zoals gebruikelijk in het Mesolithicum.Tot in de Middeleeuwen zien we
dat verzamelde bessen en planten als aanvulling wordt gebruikt.Het aandeel hiervan is
in de Middeleeuwen aanzienlijk minder dan bijvoorbeeld in de IJzertijd.

La Clouse Belgique
Mogelijke sporen van een oude tumulus/ grafcirkel

De locatie is gelegen in het bos na de eerste rotonde na Eupen richting Monschau
,op de eerste weg naar links, achter een kunstmatig stuwmeer in het bos.
Vele stenen staan hier in en cirkelvormige structuur bijeen.
Tekeningen gemaakt in 2011 zijn hieronder gepubliceerd
De site is aangemeld bij de Archeologische Dienst in St. Vith , maar zover mij bekend nooit geverifieerd.



  1. Sell and buy used and new goods.
    Post ads for free or get free account via Facebook Login in one click.
    More details at